Werkvorm: Groepsnormenkaart PO VO en MBO | Stop Pesten NU

Groepsnormenkaart per Onderwijssoort: PO, VO en MBO

Wat zijn groepsnormen en waarom zijn ze belangrijk?

Groepsnormen zijn de impliciete en expliciete regels die het gedrag en de omgangsvormen binnen een klas of leeromgeving bepalen. Ze vormen het fundament voor:

  • Een veilige leeromgeving waar iedereen zichzelf kan zijn
  • Wederzijds respect tussen leerlingen onderling en met docenten
  • Duidelijke verwachtingen over gewenst gedrag
  • Betere leerprestaties door verminderde afleiding

Groepsnormen in het Primair Onderwijs (PO)

Voorbeeldnorm

"We luisteren naar elkaar en wachten tot de ander klaar is met praten."

Toelichting

Jonge kinderen ontwikkelen essentiële sociale vaardigheden en leren respect tonen voor elkaars ideeën en gevoelens.

Praktijkvoorbeeld

Samen afspraken maken met kleurrijke pictogrammen, een 'praatsteen' doorgeven tijdens kringgesprekken, en visuele reminders in het klaslokaal.

Andere effectieve normen voor het PO zijn:

  • "We helpen elkaar en vragen hulp als dat nodig is"
  • "We ruimen samen op en zorgen voor onze klas"
  • "We lossen problemen op door te praten, niet door te duwen of slaan"
  • "We zijn aardig voor elkaar en gebruiken vriendelijke woorden"

Groepsnormen in het Voortgezet Onderwijs (VO)

Voorbeeldnorm

"We respecteren elkaars mening, ook als we het niet eens zijn. We luisteren naar argumenten en reageren inhoudelijk zonder persoonlijk te worden."

Toelichting

Jongeren in het VO ontwikkelen kritisch denkvermogen en moeten leren omgaan met verschillende perspectieven en diversiteit in opvattingen.

Praktijkvoorbeeld

Debatregels opstellen tijdens mentoruren en oefenen bij vakken als maatschappijleer, Nederlands of burgerschap, gevolgd door reflectie.

Andere belangrijke normen voor het VO zijn gericht op digitaal gedrag, samenwerking bij projecten, en omgaan met conflicten.

Groepsnormen in het Middelbaar Beroepsonderwijs (MBO)

In het MBO staat de voorbereiding op het beroepsleven centraal. Groepsnormen weerspiegelen professionele waarden:

Voorbeeldnorm

"We zijn op tijd, bereid ons voor op lessen en stages, en nemen verantwoordelijkheid voor ons werk zoals in de beroepspraktijk verwacht wordt."

Toelichting

Studenten ontwikkelen een professionele beroepshouding die aansluit bij de verwachtingen van toekomstige werkgevers en collega's.

Praktijkvoorbeeld

Onderwijsovereenkomsten met concrete gedragsafspraken en regelmatige feedbackmomenten tijdens praktijklessen en stages.

Andere relevante normen voor het MBO:

  • Professionele communicatie met docenten, praktijkbegeleiders en medestudenten
  • Zorgvuldig omgaan met materialen en apparatuur
  • Actieve deelname aan groepsopdrachten
  • Feedback kunnen geven én ontvangen

Werkvorm Groepsnormenkaart PO, VO en MBO

Doel van de werkvorm

Leerlingen of studenten formuleren samen concrete groepsafspraken die laten zien hoe ze elkaar steunen, wat ze doen bij buitensluiting of pesten en hoe ze verantwoordelijkheid nemen als groep. Dit maakt de sociale norm zichtbaar en bespreekbaar.

Primair onderwijs (PO)

Inleiding (voorleestekst)

“Vandaag gaan we samen nadenken over hoe we het fijn en veilig kunnen maken in onze klas. Iedereen moet zich welkom voelen en zichzelf kunnen zijn. Samen gaan we afspraken maken over hoe we met elkaar omgaan. Deze afspraken schrijven we op een grote kaart die we in de klas ophangen, zodat we elke dag kunnen zien hoe we het samen willen doen.”

Startvraag (voorlezen)

“Wat vind jij belangrijk om je fijn te voelen in de klas? Wanneer voel jij je blij en veilig?”

Vervolgvragen (voorlezen)

  • “Wat doen we als iemand alleen is of buitengesloten wordt?”

  • “Wat doen we als iemand zegt: ‘Ik vind dit niet leuk’?”

  • “Hoe kunnen we elkaar helpen als er iets gebeurt?”

Werkopdracht (voorlezen)

“We gaan samen een grote kaart maken met onze afspraken. Eerst gaan we samen bedenken welke afspraken we willen. Ik schrijf alle ideeën op het bord. Daarna kiezen we de belangrijkste afspraken uit. Die schrijven we op een groot vel papier. We mogen het mooi versieren met tekeningen en kleuren. Als we klaar zijn, zetten we allemaal een handafdruk of onze naam erop. Zo laten we zien dat we allemaal meedoen.”

Afronding (voorlezen)

“Als we straks klaar zijn, hangen we de kaart op een plek waar iedereen hem kan zien. We gaan er vaak naar kijken en elkaar eraan herinneren. Zo maken we samen een fijne en veilige klas.”

Voorbeeldantwoorden leerlingen

  • “Als iemand alleen is, vraag ik of hij mee wil doen.”

  • “Als iemand zegt: stop, dan luisteren we meteen.”

  • “We helpen elkaar door het te zeggen tegen de juf of meester als iets niet goed gaat.”

Docentinstructie

  • Zorg dat afspraken concreet zijn (niet “aardig zijn”, maar “luisteren als iemand stop zegt”).

  • Waak ervoor dat er geen negatieve afspraken komen (“niet slaan”), maar formuleer positief (“we houden onze handen bij ons”).

  • Stimuleer dat iedereen iets zegt, ook de stillere kinderen.

Werkvorm PO: 'Normenposter maken'

Stappenplan voor docenten:

  1. Begin met een kringgesprek over "Hoe willen we met elkaar omgaan?"
  2. Verzamel ideeën van kinderen en help ze deze positief te formuleren
  3. Selecteer samen 5-7 belangrijkste afspraken
  4. Laat kinderen in groepjes werken aan tekeningen die de regels illustreren
  5. Maak één grote klassenposter met alle bijdragen
  6. Hang de poster zichtbaar op en verwijs er regelmatig naar
  7. Evalueer maandelijks: "Hoe gaat het met onze afspraken?"

 

Voortgezet onderwijs (VO)

Inleiding (voorleestekst)

“Vandaag gaan we het hebben over hoe we met elkaar omgaan in de klas. Iedereen moet zich veilig en prettig voelen. We maken samen afspraken over hoe we dat kunnen doen. Deze afspraken zetten we op een kaart die we in de klas ophangen. Zo kan iedereen zien waar we voor staan en hoe we elkaar willen helpen.”

Startvraag (voorlezen)

“Hoe willen wij dat het voelt in onze klas? Wanneer voel jij je echt op je gemak?”

Vervolgvragen (voorlezen)

  • “Wat vinden jullie belangrijk in hoe we met elkaar praten?”

  • “Wat doen we als iemand zich niet aan de afspraak houdt?”

  • “Hoe kunnen we elkaar helpen als het even lastig is?”

Werkopdracht (voorlezen)

“Jullie gaan in kleine groepjes nadenken over afspraken die belangrijk zijn voor onze klas. Elk groepje schrijft 3 tot 5 afspraken op die zij het belangrijkste vinden. Daarna komen we weer bij elkaar en bespreken we alle ideeën. We kiezen samen de belangrijkste afspraken en zetten die op een grote kaart. Daarna mag iedereen zijn naam erbij zetten als teken dat je het ermee eens bent en dat je je eraan gaat houden.”

Afronding (voorlezen)

“Als we klaar zijn, hangen we de kaart op een zichtbare plek. We gaan er regelmatig naar kijken en erover praten. Zo zorgen we er samen voor dat iedereen zich veilig en prettig kan voelen in de klas.”

Voorbeeldantwoorden leerlingen

  • “We luisteren naar elkaar en laten elkaar uitpraten.”

  • “Als iemand buitengesloten wordt, stappen we ernaartoe of melden we het bij de docent.”

  • “We gebruiken geen bijnamen als iemand dat niet wil.”

Docentinstructie

  • Vraag goed door op vage antwoorden (“respect tonen” → hoe ziet dat eruit?).

  • Zorg dat afspraken uitvoerbaar zijn en niet te veel. Drie tot vijf kernpunten is genoeg.

  • Benoem dat niet ingrijpen bij pesten ook meedoen is, zodat duidelijk is dat iedereen verantwoordelijkheid draagt.

 

Werkvorm VO: 'Debat en reflectie'

Door regelmatig te oefenen met gestructureerde discussies leren leerlingen respectvol communiceren over complexe en soms gevoelige onderwerpen.

Uitvoering:

  1. Introduceer een prikkelende stelling die aansluit bij de belevingswereld
  2. Bespreek vooraf debatregels zoals:
    • Laat elkaar uitpraten
    • Onderbouw meningen met argumenten
    • Reageer op de inhoud, niet de persoon
  3. Deel de klas in voor- en tegenstanders (ongeacht eigen mening)
  4. Geef voorbereidingstijd in groepjes
  5. Voer het debat uit met duidelijke spreektijd
  6. Sluit af met reflectie: "Wat ging goed? Wat kan beter?"
     

 

Middelbaar beroepsonderwijs (MBO)

 

Werkvorm MBO: 'Reflectiecirkel beroepshouding'

Stappenplan voor docenten:

Voorbereiding

Creëer reflectiekaarten met stellingen over beroepshouding zoals: "Ik kom afspraken altijd na" of "Ik kan goed samenwerken in een team".

Uitvoering

Studenten vormen groepen van 4-6 personen. Ze trekken om de beurt een kaart, geven zichzelf een score (1-10) en lichten deze toe. Medestudenten geven feedback.

Verdieping

Na de eerste ronde bespreekt de groep: "Welke beroepsnormen zijn het belangrijkst in ons toekomstige werkveld en waarom?"

Toepassing

Studenten stellen individuele ontwikkeldoelen op en bespreken hoe ze elkaar kunnen ondersteunen in het bereiken hiervan.

De docent koppelt de reflecties aan concrete voorbeelden uit de beroepspraktijk: "In de zorg is betrouwbaarheid essentieel omdat patiënten afhankelijk van je zijn, hoe zie je dat terug in onze afspraken?"

Inleiding (voorleestekst)

“Vandaag gaan we samen kijken hoe we met elkaar willen omgaan in deze klas. Ook op stage en straks op je werk is een veilige sfeer belangrijk. Daarom maken we afspraken die helpen om respectvol en prettig samen te werken. We zetten deze afspraken op een kaart die we hier in de klas ophangen of digitaal bewaren. Zo weet iedereen waar we voor staan.”

Startvraag (voorlezen)

“Hoe willen jullie dat het voelt in deze klas? Wat vind je belangrijk voor een goede sfeer?”

Vervolgvragen (voorlezen)

  • “Wat vind je belangrijk in hoe we met elkaar communiceren, ook online?”

  • “Hoe zorgen we dat iedereen zich serieus genomen voelt?”

  • “Wat doen we als iemand zich niet aan de afspraken houdt?”

Werkopdracht (voorlezen)

“Jullie gaan in kleine groepjes praten over situaties die je hier of op stage kunt tegenkomen. Denk aan samenwerken in een project, pauzes, of online contact. Per groepje schrijven jullie 3 afspraken op die volgens jullie belangrijk zijn. Daarna bespreken we alle afspraken met de hele groep. We maken samen één duidelijke lijst van afspraken en zetten die op een kaart of in een document. Daarna kan iedereen tekenen of digitaal akkoord geven, zodat je laat zien dat je achter de afspraken staat.”

Afronding (voorlezen)

“Als de afspraken klaar zijn, bewaren we ze op een plek waar iedereen ze kan zien of vinden. We gaan er regelmatig samen naar kijken. Zo zorgen we samen voor een veilige, fijne en respectvolle sfeer, hier én straks in jullie beroep.”

Voorbeeldantwoorden studenten

  • “Tijdens projecten verdelen we taken eerlijk en spreken we elkaar erop aan als iemand niks doet.”

  • “Op WhatsApp gebruiken we geen grove taal tegen elkaar.”

  • “Als er problemen zijn op stage, melden we dit bij de mentor of praktijkbegeleider.”

Docentinstructie

  • Maak de koppeling naar beroepshouding expliciet: dit is niet alleen voor school, maar ook voor stage en werk.

  • Laat studenten zelf voorbeelden geven uit hun stage-ervaringen om de afspraken concreet te maken.

  • Zorg dat afspraken toetsbaar zijn (niet te algemeen).

 

Toelichting voor de docent (alle niveaus)

Deze werkvorm versterkt de groepsnorm en maakt leerlingen of studenten mede-verantwoordelijk voor de sociale veiligheid. Uit onderzoek (o.a. Oldenburg, Rijksuniversiteit Groningen) blijkt dat pesten alleen kan stoppen als de hele groep erbij betrokken is. Door afspraken zichtbaar te maken en er regelmatig op terug te komen, wordt de norm van de groep sterker dan die van pesters.