Een sociogram is een visuele of grafische weergave van de onderlinge relaties tussen personen in een groep, zoals een klas. Het werd in de jaren 1930 ontwikkeld door psycholoog Jacob L. Moreno, die hiermee groepsdynamiek en sociale interacties in kaart wilde brengen.
Doel en Inzichten die een Sociogram Biedt: Het primaire doel van een sociogram is het verkrijgen van inzicht in de sociale structuur en dynamiek van een groep. Voor leerkrachten biedt het waardevolle informatie om de dynamiek in de klas te verbeteren, uitsluiting en conflicten te voorkomen, en de groepscohesie te bevorderen. Het helpt een veilige en ondersteunende groepsdynamiek te creëren, waardoor leerlingen zich geaccepteerd voelen, wat bijdraagt aan hun welzijn en leerprestaties.
Een sociogram kan de volgende specifieke informatie tonen over groepsrelaties:
- Populariteit: Het laat zien welke leerlingen vaak gekozen worden en daardoor populair zijn. Een "sterpositie" duidt op leerlingen die door velen gekozen worden.
- Uitsluiting en isolatie: Het maakt zichtbaar wie buitengesloten wordt of sociaal geïsoleerd is. Dit helpt bij het vroegtijdig signaleren van leerlingen die geïsoleerd raken. Voorbeelden uit de praktijk laten zien hoe geïsoleerde leerlingen meer betrokken raken nadat de leerkracht ingrijpt op basis van sociogram-inzichten.
- Samenwerking en vriendschappen: Het toont welke leerlingen graag samenwerken of met elkaar omgaan. Dit inzicht kan gebruikt worden om samenwerkingsgroepen effectiever samen te stellen.
- Machtsverhoudingen en informele leiders: Een sociogram kan verborgen machtsverhoudingen en informele leiders in de groep onthullen. Machtsverhoudingen bepalen vaak wie het meest spreekt of gehoord wordt, en wie invloed heeft op groepsbeslissingen. Een praktijkvoorbeeld liet zien hoe een dominante leerling die veel invloed had, geïdentificeerd kon worden om die macht te doorbreken.
- Groepsstructuren: Het kan verschillende groepsrelaties zichtbaar maken, zoals "kliekjes" (onderling bevriende kinderen die een groepje vormen), "paren", en "marginalen" (kinderen die buiten de groep vallen).
- Afwijkend gedrag en acceptatie: Het kan helpen om te achterhalen of een leerling gepest wordt. Ook kan het worden ingezet om te beoordelen of een leerling met een beperking geaccepteerd wordt door de groep.
- • Objectieve informatie: In tegenstelling tot observaties die gekleurd kunnen zijn door de perceptie van de leerkracht, biedt het sociogram objectieve informatie over wat de kinderen zelf vinden.
Hoe het werkt (kort)
Om een sociogram te maken, stelt een leerkracht een onderzoeksvraag aan de leerlingen, zoals "Met wie werk je het liefst samen in de klas?". Leerlingen schrijven de namen op van klasgenoten met wie ze graag samenwerken of omgaan. Deze gegevens worden geanalyseerd om te zien welke leerlingen vaak worden gekozen en welke niet. Vervolgens worden cirkels (voor leerlingen) en lijnen (voor relaties) getekend om de keuzes visueel weer te geven. Wederzijdse keuzes kunnen worden aangegeven met een dubbele lijn of pijlen in beide richtingen. Leiders worden vaak in het midden getekend, terwijl geïsoleerde leerlingen aan de buitenkant worden geplaatst.
Het is aan te raden een sociogram meerdere keren per schooljaar af te nemen, bijvoorbeeld aan het begin, halverwege en aan het einde van het schooljaar, of wanneer er specifieke problemen opduiken.