Herkenbaar uit de praktijk

Een student wordt steeds als laatste toegevoegd aan een groepsapp voor een project. Een ander krijgt onder een stagefoto cynische opmerkingen waar niemand op reageert. In een klaschat worden kwetsende opmerkingen afgedaan als “humor”. Niemand lijkt direct verantwoordelijk, maar de sfeer in de groep verandert wel. Online pesten ontstaat en blijft bestaan doordat een groep gedrag ondersteunt, negeert of juist begrenst.

Wat leren studenten?

Na deze les:

• herkennen studenten groepsprocessen bij online pesten;
• analyseren zij welke invloed verschillende groepsrollen hebben op digitale communicatie;
• oefenen zij met reacties die bijdragen aan een veilige online groepscultuur;
• formuleren zij een persoonlijke actie om online positief bij te dragen aan hun klas-, stage- of werkgroep.

Waarom deze les?

Online communicatie is een vast onderdeel van opleidingen, stages en de toekomstige werkvloer. De normen die studenten nu ontwikkelen, nemen zij later mee naar professionele teams. Door bewust te oefenen met groepsnormen leren studenten hoe kleine reacties een groot verschil kunnen maken voor de veiligheid binnen een digitale groep.

Doelgroep

MBO-studenten (16–25 jaar)

Wanneer inzetten?

Deze les is geschikt voor mentorlessen, burgerschap, SLB, stagevoorbereiding of themaweken over sociale veiligheid en digitale communicatie.

Praktische informatie

Wetenschappelijke onderbouwing

Online pesten volgt dezelfde groepsprocessen als pesten in fysieke situaties. Digitale communicatie verandert het medium, maar niet de sociale mechanismen. Ook online bepalen groepsnormen, reacties van omstanders en sociale invloed of grensoverschrijdend gedrag doorgaat of wordt begrensd. Daarom richt deze les zich niet op schuld, maar op de gezamenlijke verantwoordelijkheid van de groep.

Daarnaast sluit deze les aan bij de professionele context van het mbo. Respectvolle online communicatie draagt bij aan een sociaal veilige leer- en werkomgeving en sluit aan bij aandacht voor psychosociale arbeidsbelasting (PSA) binnen organisaties.

Lesopbouw

Stap 1 – Opening (0–10 minuten)

Sprekerstekst

“Vrijwel iedereen gebruikt dagelijks groepsapps, Teams, WhatsApp of sociale media. Dat maakt samenwerken makkelijker, maar ook online kunnen mensen worden buitengesloten of gekwetst.”

“Vandaag onderzoeken we niet wie schuldig is, maar hoe een groep bepaalt wat online normaal wordt gevonden. De keuzes die jullie nu maken, neem je straks ook mee naar je stage en je toekomstige werk.”

Docentinstructie

Leg kort uit dat professionele samenwerking ook online plaatsvindt. Benoem dat respectvolle digitale communicatie onderdeel is van een sociaal veilige leer- en werkomgeving.

Stap 2 – Stemronde (10–20 minuten)

Laat studenten reageren door handen opsteken, stemkaarten of een digitale poll.

Vraag 1

Heb je weleens meegemaakt dat iemand in een studie-, stage- of projectgroep werd buitengesloten?

Bespreek kort welke situaties studenten herkennen.

Vraag 2

Hoe vaak reageer jij wanneer je online ziet dat iemand vervelend wordt behandeld?

Mogelijke antwoorden:

• Altijd
• Regelmatig
• Soms
• Zelden
• Nooit

Sprekerstekst

“Het doel van deze vragen is niet om iemand te beoordelen. Ze laten zien dat bijna iedereen situaties herkent waarin de groep invloed heeft. Dat betekent ook dat iedereen kan bijdragen aan verandering.”

Stap 3 – Digitale Groepsnorm Challenge (20–45 minuten)

Verdeel de klas in groepen van vier studenten.

Elke groep analyseert drie praktijksituaties.

Situatie 1

Tijdens een groepsproject merkt een student dat afspraken steeds worden gemaakt zonder hem of haar. Berichten blijven onbeantwoord en de student hoort pas achteraf wanneer taken al verdeeld zijn. Niemand spreekt uit waarom dit gebeurt.

Analysevragen

• Welke groepsrollen herken je?
• Welke signalen wijzen op buitensluiting?
• Welke invloed hebben de mensen die niets doen?
• Welke kleine interventie kan de groepsnorm herstellen?

Situatie 2

Een student plaatst trots een foto van de eerste stagedag. Onder de foto verschijnen cynische opmerkingen. Enkele klasgenoten plaatsen lachende emoji’s, terwijl de meeste groepsleden niets zeggen.

Analysevragen

• Welke reacties versterken het gedrag?
• Welke reacties ontbreken?
• Hoe zou een helper kunnen reageren?
• Welke boodschap geeft de groep nu af?

Situatie 3

In een groepschat krijgt één student regelmatig opmerkingen als: “Dat was weer typisch…” of “Jij snapt het ook nooit.” Daarna volgt vaak: “Rustig maar, het is maar een grapje.”

Analysevragen

• Wanneer verandert humor in pesten?
• Welke groepsnorm ontstaat hierdoor?
• Hoe kan iemand reageren zonder de situatie te laten escaleren?

Stap 4 – Creatieve reactie-oefening (45–60 minuten)

Iedere groep bedenkt minimaal vijf reacties die online bijdragen aan een veilige groepscultuur.

De reacties moeten:

• respectvol zijn;
• duidelijk grenzen aangeven;
• bijdragen aan samenwerking;
• uitvoerbaar zijn in een groepsapp of online platform.

Voorbeelden

• “Laten we iedereen meenemen in het overleg.”
• “Volgens mij is dit niet zo’n fijne opmerking.”
• “Zullen we weer teruggaan naar het onderwerp?”
• “Iedereen hoort dezelfde informatie te krijgen.”
• “Ik denk dat dit anders overkomt dan bedoeld.”

Docentinstructie

Stimuleer studenten om korte, realistische berichten te schrijven zoals zij die daadwerkelijk zouden versturen.

Stap 5 – Presentaties en persoonlijk actieplan (60–75 minuten)

Iedere groep presenteert de twee reacties waarvan zij denken dat deze het meeste effect hebben.

Bespreek vervolgens gezamenlijk:

• Waarom werkt deze reactie?
• Welke groepsnorm wordt hiermee zichtbaar?
• Hoe zou de ontvanger zich hierdoor kunnen voelen?

Sluit af met een individueel actieplan.

Opdracht

Schrijf één concrete actie op die jij deze week wilt uitvoeren wanneer je online merkt dat iemand wordt buitengesloten of gekwetst.

Voorbeelden:

• Ik reageer wanneer iemand structureel wordt genegeerd.
• Ik voeg iemand actief toe aan een gesprek.
• Ik stuur na afloop een steunbericht.
• Ik benoem rustig dat een opmerking niet helpend is.

Afsluiting

Sprekerstekst

“Een veilige online groep ontstaat niet vanzelf. Elke reactie, ook een korte reactie, laat zien wat jullie als groep normaal vinden. Je hoeft geen groot gesprek te voeren om verschil te maken. Juist kleine, respectvolle interventies helpen om de groepsnorm positief te beïnvloeden.”

Observatiepunten voor de docent

Let tijdens de les op:

• studenten die online buitensluiting alleen zien als een individueel probleem;
• uitspraken als “het was maar een grapje”;
• studenten die vooral kijken naar de rol van degene die pest en minder naar de invloed van de groep;
• voorbeelden uit stage, klas of sociale media die aansluiten bij de groepsrollen.

Evaluatie

Vraag studenten aan het einde van de les:

1. Welke groepsrol herken jij het meest bij jezelf?
2. Welke nieuwe inzichten neem je mee?
3. Welke online reactie ga jij deze week bewust inzetten?
4. Hoe kan jouw groep elkaar helpen om online respectvol te blijven communiceren?

Checklist voorbereiding

• Casussen beschikbaar op papier 
• Stemkaarten of digitale poll voorbereid.
• Whiteboard of digibord gereed.
• Werkbladen uitgeprint
• Eventueel voorbeelden uit de eigen opleiding of stagepraktijk verzameld.

Bronnen

• Rijksuniversiteit Groningen. Onderzoek naar groepsprocessen en (online) pestgedrag onder jongeren en jongvolwassenen.
• Universiteit van Amsterdam. Onderzoek naar online groepsdynamiek, sociale normen en digitaal pestgedrag.
• PREVNet (Canada). Bullying Facts and Solutions. https://www.prevnet.ca/bullying/facts-and-solutions/
• Canadian Psychological Association. Bullying Among Children and Youth. https://cpa.ca/psychology-works-fact-sheet-bullying-among-children-and-y...

© Stichting Stop Pesten Nu – Patricia Bolwerk. Onderdeel van Real Talk: De Groep Bepaalt. Ontwikkeld voor direct gebruik binnen het mbo, met de nadruk op pesten als groepsproces en de gezamenlijke verantwoordelijkheid van de groep.