Herkenbaar uit de praktijk

In iedere klas willen leerlingen erbij horen. Toch komt het voor dat een leerling wordt buitengesloten tijdens het spelen, samenwerken of kiezen van groepjes. Soms gebeurt dat openlijk, maar vaker zijn het kleine signalen, zoals iemand overslaan, negeren of niet laten meedoen. De reactie van de rest van de groep bepaalt vaak of dit gedrag doorgaat of juist stopt.

Wat leren leerlingen?

Tijdens deze interactieve les ervaren leerlingen dat pesten een groepsproces is en dat iedereen invloed heeft op de sfeer in de klas. Door samen te spelen, te observeren en te reflecteren ontdekken zij hoe kleine, positieve acties kunnen bijdragen aan een veilige groep.

Waarom deze les?

Leerlingen leren het beste door zelf te ervaren. In deze les ontdekken zij spelenderwijs hoe het voelt om erbij te horen of juist buitengesloten te worden. Door deze ervaringen samen te bespreken, wordt zichtbaar dat iedere leerling een bijdrage kan leveren aan een positieve groepscultuur waarin iedereen zich welkom voelt.

Doelgroep

Basisonderwijs, groep 5 tot en met 8.

Wanneer inzetten?

Deze les is geschikt voor de Week Tegen Pesten, groepsvormingsactiviteiten, sociaal-emotionele ontwikkeling, burgerschap en lessen over sociale veiligheid.

Praktische informatie

Wetenschappelijke onderbouwing

Internationaal onderzoek laat zien dat pesten een groepsproces is. Niet alleen degene die pest heeft invloed op het verloop van een situatie, maar ook de leerlingen die toekijken, meelachen, niets doen of juist steun bieden. Wanneer omstanders positief handelen en laten zien dat buitensluiten niet normaal is, kan de groepsnorm veranderen en neemt de sociale veiligheid toe. Daarnaast is het belangrijk onderscheid te maken tussen plagen en pesten. Plagen is wederzijds, incidenteel en voor beide partijen niet kwetsend. Pesten is herhaald gedrag waarbij sprake is van een ongelijke machtsverhouding en waarbij iemand bewust wordt buitengesloten of gekwetst.

Lesopbouw

Opening (10 minuten)

Docentinstructie

Laat de leerlingen in een kring zitten en introduceer het onderwerp op een positieve en veilige manier.

Sprekerstekst

“Vandaag ontdekken we hoe we samen kunnen zorgen voor een fijne en veilige klas. Iedereen wil erbij horen en zich prettig voelen. Soms gebeurt er iets waardoor iemand zich buitengesloten voelt. We gaan vandaag ervaren hoe de groep invloed heeft op zulke situaties. Niet één leerling maakt het verschil, maar juist wat we samen doen.”

Groepsdierenspel (15 minuten)

Docentinstructie

• Verdeel de klas in vier of vijf groepen. Iedere groep kiest een dier en bedenkt daarbij een geluid en een beweging.
• Wanneer alle groepen hebben geoefend, geef je de volgende opdracht:
  • “Eén dier uit jullie groep doet even niet mee. Kijk goed naar wat er in de groep gebeurt.”
  • Laat één leerling kort buiten de activiteit staan. Houd dit moment bewust kort en zorg dat de sfeer veilig blijft.

Observatiepunten

Let tijdens het spel op:

• Welke leerlingen betrekken de buitengesloten leerling spontaan weer?
• Wie kijkt vooral afwachtend toe?
• Welke reacties zie je binnen de groep?

Gespreksronde (15 minuten)

Laat alle leerlingen terugkomen in de kring en bespreek het spel.

Bespreek de volgende vragen

• Hoe voelde het om even niet mee te mogen doen?
• Wat gebeurde er in de groep toen één leerling apart stond?
• Welke reacties zag je van de andere leerlingen?
• Wat kun jij doen wanneer je merkt dat iemand niet mee kan doen?

Mogelijke leerlingreacties

• “Het voelde verdrietig.”
• “Ik vond het jammer dat ik alleen stond.”
• “Sommige kinderen keken weg.”
• “Iemand vroeg of ik weer mee wilde doen.”
• “Ik kan iemand uitnodigen om mee te spelen.”
• “Ik kan zeggen dat iedereen mee mag doen.”

Toelichting voor de leerkracht

Benadruk dat juist deze reacties laten zien hoe belangrijk de rol van de groep is. Kleine positieve acties kunnen ervoor zorgen dat iemand zich weer welkom voelt.

Creatieve opdracht (15 minuten)

• Laat iedere groep een eigen Veilig Klasdier ontwerpen.
• Geef de opdracht om naast de tekening drie groepsregels te bedenken die ervoor zorgen dat iedereen zich veilig en welkom voelt.
• Vraag iedere groep om de regels kort toe te lichten aan de klas.

Afsluiting (5 minuten)

Vraag iedere leerling één kleine actie te noemen waarmee hij of zij deze week kan bijdragen aan een fijne klas.

Voorbeelden zijn:

• “Ik nodig iemand uit om mee te spelen.”
• “Ik let erop dat niemand alleen hoeft te zijn.”
• “Ik zeg iets als iemand wordt buitengesloten.”
• “Ik help iemand die alleen staat.”

Hang de tekeningen van de Veilig Klasdieren zichtbaar op in de klas als herinnering aan de gezamenlijke afspraken.

Uitleg bij de les

Passende inzichten

Wanneer leerlingen benoemen dat de hele groep invloed heeft op een situatie, laten zij zien dat zij begrijpen hoe groepsprocessen werken. Reacties zoals helpen, uitnodigen of opkomen voor een ander dragen bij aan een positieve groepsnorm.

Veelvoorkomende denkfout

Sommige leerlingen zeggen dat alleen de leerkracht of degene die pest verantwoordelijk is voor het oplossen van de situatie. Leg uit dat volwassenen een belangrijke rol hebben, maar dat ook klasgenoten iedere dag invloed hebben op hoe veilig de groep is. Juist kleine, positieve acties van leerlingen kunnen een groot verschil maken.

Docentinstructies

Creëer tijdens de les een veilige sfeer waarin iedere leerling zich vrij voelt om mee te doen. Geef aan dat er geen goede of foute antwoorden zijn en dat iedereen mag leren. Wanneer een leerling zegt: “Bij ons gebeurt dat niet,” kun je reageren:

• “Dat is fijn om te horen. Stel dat het ooit toch gebeurt. Wat zou jij dan kunnen doen om iemand te helpen?”

Waardeer leerlingen die meedenken over oplossingen en benadruk gedurende de les steeds opnieuw de kernboodschap:

Een veilige klas maken we samen. Iedereen heeft invloed op de groep.

Bronnen

• Craig, W. M., & Pepler, D. J. (Canada). Research on peer processes and bullying.
• PREVNet (Canada). Bullying is a relationship problem that requires relationship solutions.
• Anti-Bullying Alliance (United Kingdom). Guidance on whole-school approaches to preventing bullying.
• Department for Education (United Kingdom). Preventing and Tackling Bullying.
• Thorsborne, M., & Blood, P. (Australia). Restorative approaches to building safe school communities.