Herkenbaar uit de praktijk

Vrijwel iedere leerling gebruikt dagelijks WhatsApp, Snapchat, Instagram of andere sociale media. Via groepsapps worden afspraken gemaakt, foto’s gedeeld en gesprekken gevoerd. Soms wordt iemand buitengesloten, genegeerd of worden kwetsende opmerkingen geplaatst. Vaak lijken deze berichten onschuldig, maar de reacties van anderen – of juist het uitblijven daarvan – bepalen of negatief gedrag doorgaat. Door te zwijgen, mee te lachen of een bericht te liken, kan een negatieve groepsnorm onbedoeld worden versterkt.

Wat leren leerlingen?

Tijdens deze les ontdekken leerlingen dat online pesten niet alleen draait om degene die een kwetsend bericht plaatst, maar om de invloed van de hele groep. Zij leren online groepsdruk herkennen, analyseren hoe groepsnormen ontstaan en oefenen met positieve reacties die bijdragen aan een veilige online omgeving.

Waarom deze les?

Online pesten is vaak een verlengde van wat er binnen een groep al speelt. Leerlingen ervaren dat hun eigen reacties – hoe klein ook – invloed hebben op de sfeer in een groepsapp of op sociale media. Door samen herkenbare situaties te analyseren en alternatieve reacties te bedenken, wordt zichtbaar hoe positieve groepsnormen kunnen ontstaan.

Doelgroep

Voortgezet onderwijs, leerjaar 1 t/m 4.

Wanneer inzetten?

Deze les is geschikt voor de Week Tegen Pesten, mentorlessen, burgerschap, mediawijsheid, groepsvorming en lessen over sociale veiligheid.

Praktische informatie

Wetenschappelijke onderbouwing

Internationaal onderzoek laat zien dat online pesten nauw samenhangt met groepsprocessen. De reacties van omstanders spelen een belangrijke rol bij het versterken of juist doorbreken van negatieve groepsnormen. Wanneer klasgenoten zichtbaar opkomen voor iemand die wordt buitengesloten of respectvolle reacties plaatsen, neemt de kans toe dat kwetsend gedrag stopt. Deze les sluit aan bij deze inzichten door leerlingen actief te laten oefenen met positieve online interventies en gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Lesopbouw

Opening (10 minuten)

Docentinstructie

Toon een geanonimiseerde screenshot van een groepsapp of sociale-mediabericht waarin subtiel buitensluiten zichtbaar is.

Sprekerstekst

“Vandaag kijken we naar iets waar bijna iedereen dagelijks mee te maken heeft: groepsapps en sociale media. Online pesten ontstaat meestal niet doordat één persoon iets vervelends zegt. Het gaat ook om hoe de rest van de groep reageert. Door mee te lachen, niets te zeggen of juist iemand te steunen, beïnvloeden we samen de sfeer. Vandaag onderzoeken we welke invloed kleine reacties kunnen hebben.”

Stemronde (10 minuten)

Voer een anonieme stemronde uit met Mentimeter of door leerlingen hun hand te laten opsteken.

Bespreek de volgende vragen

• Heb je weleens gezien dat iemand online werd buitengesloten?
• Heb je weleens een bericht gezien waarvan je dacht: dit is eigenlijk niet oké?
• Reageer je meestal of lees je vooral mee?

Docentinstructie

Benadruk dat leerlingen geen namen of herkenbare situaties hoeven te noemen. De stemronde is bedoeld om inzicht te krijgen in hoe vaak leerlingen online groepsdruk tegenkomen.

Groepsanalyse (20 minuten)

Laat leerlingen in groepen van vier de onderstaande situaties analyseren.

Situatie 1

In de klassenapp stuurt iemand: “Wie gaat er zaterdag mee naar de film? Niet [naam] hoor, die is toch saai.”

Situatie 2

Onder een foto op sociale media verschijnen reacties als: “Lelijk.” en “Wie heeft jou gefotografeerd?” Verschillende klasgenoten liken de opmerkingen, terwijl niemand reageert.

Situatie 3

Tijdens het plannen van een groepsopdracht wordt één leerling telkens genegeerd. Op zijn of haar berichten komt geen reactie.

Bespreek per situatie

• Welke groepsnorm zie je?
• Welke reacties versterken de situatie?
• Welke kleine, positieve reactie kan helpen de groepsnorm te veranderen?

Creatieve reactie-oefening (15 minuten)

Iedere groep bedenkt voorbeelden van positieve online reacties die bijdragen aan een veilige groepscultuur.

Mogelijke voorbeelden

• “Laten we [naam] ook vragen.”
• “Dit vind ik niet oké. Stop hiermee.”
• 'hart-emoji' of  'duim omhoog emoji' plaatsen onder een steunende reactie.
• “Iedereen hoort erbij.”
• “Zullen we respectvol blijven?”

Presentatie en reflectie (10–15 minuten)

Iedere groep presenteert één of twee voorbeelden aan de klas.

Bespreek samen

• Welke reactie zou volgens jullie het meeste verschil maken?
• Waarom vinden veel mensen het lastig om online iets te zeggen?
• Welke kleine actie zou jij deze week kunnen inzetten als je online ziet dat iemand wordt buitengesloten?

Uitleg bij de opdracht

Passende reacties

Reacties die iemand steunen, grenzen aangeven of laten zien dat buitensluiten niet normaal is, dragen bij aan een positieve groepsnorm.

Minder helpende reacties

Niet reageren, meelachen of negatieve opmerkingen liken kan onbedoeld bijdragen aan het in stand houden van online pesten.

Docentinstructies

Wanneer leerlingen zeggen:

• “Bij ons gebeurt dat niet.”

Reageer bijvoorbeeld:

• “Dat is mooi om te horen. Stel dat het ooit wel gebeurt, welke reactie zou dan kunnen helpen?”

Wanneer leerlingen moeten lachen

• “Sommige situaties voelen ongemakkelijk. Daarom oefenen we hiermee in een veilige omgeving. Juist kleine reacties kunnen online veel verschil maken.”

Belangrijke kernboodschap

Herhaal gedurende de les dat online pesten een groepsproces is. Niet alleen degene die een bericht plaatst heeft invloed, maar iedereen die het ziet, erop reageert of ervoor kiest niets te doen.