MBO Escape uitdaging De ontbrekende schakel | Week tegen Pesten

Herkenbaar uit de praktijk

Een groepje studenten werkt aan een opdracht, een project of een klus op de stage. Ze hebben allemaal een stukje informatie, maar niet iedereen wordt erbij gehaald. Iemand zit al in de vaste appgroep van de klas of het team, iemand anders niet. Er wordt vanuit gegaan dat "iemand anders het wel weet" of "iemand anders het al heeft geregeld". Aan het einde van de dag blijkt de opdracht niet te kloppen, de klus niet goed te zijn uitgevoerd of de deadline niet te zijn gehaald. Bij navraag blijkt: één groepslid had de ontbrekende informatie, maar niemand heeft diegene erbij gehaald. Deze situatie is direct herkenbaar voor mbo-studenten, zowel in de klas als tijdens de stage, waar samenwerken met wisselende collega's en informele appgroepen dagelijkse realiteit zijn.

Wat leren studenten

Studenten ervaren aan den lijve dat een opdracht alleen goed lukt wanneer iedereen actief wordt betrokken en gehoord. Ze leren dat uitsluiting vaak niet uit boosaardigheid ontstaat, maar uit gewoonte, aannames en bestaande subgroepjes. Ze leren hun eigen rol herkennen in het wel of niet actief betrekken van anderen, en ze ontdekken dat een klein initiatief, zoals het gericht vragen naar iemands inbreng, direct effect heeft op het resultaat van de groep.

Waarom deze les

Pesten en uitsluiting zijn een groepsproces. Verandering ontstaat niet door te focussen op een dader en een slachtoffer, maar door de hele groep te laten ervaren welke invloed ieder groepslid heeft op het geheel. Deze les benoemt dat niet vooraf. In plaats daarvan wordt de opdracht zo gebouwd dat groepen die niet iedereen actief betrekken, de opdracht simpelweg niet kunnen oplossen. Het inzicht ontstaat dus door eigen ervaring in plaats van door een preek. Pas na de opdracht wordt de koppeling met de praktijk expliciet gemaakt.

Doelgroep en inzet

Deze les is geschikt voor mbo-studenten van niveau 1 tot en met 4, in alle sectoren en leerjaren. De les is uitstekend inzetbaar tijdens de Week tegen Pesten, maar leent zich het hele jaar door voor gebruik binnen loopbaanbegeleiding, studieloopbaanbegeleiding, algemeen vormende vakken of aan het begin van een nieuw project waarbij studenten in nieuwe groepjes gaan samenwerken.

Praktische informatie

• Duur: 30 minuten.
• Doelgroep: mbo-studenten niveau 1 tot en met 4, alle sectoren.
• Uitvoerder: docent, mentor, trainer, SLB'er of stagebegeleider.
• Groepsgrootte: subgroepjes van 5 studenten. Differentiatie voor groepjes van 4 of 6 studenten is opgenomen bij het onderdeel Differentiatie.
• Benodigde materialen: de vijf kaarten uit deze les, per subgroepje geprint en geknipt tot losse kaartjes, één blaadje en pen per subgroepje, een klok of timer, een whiteboard of flap voor de nabespreking.

Werkvorm: informatiepuzzel volgens de jigsaw-methode, waarbij ieder groepslid een uniek stukje informatie bezit dat niemand anders heeft.

Lesopbouw

De opdracht: De ontbrekende schakel

Lees onderstaande tekst voor aan de klas, precies zoals hij er staat.

"Vanochtend om 09:10 uur belde een boze klant van installatiebedrijf Bruggink Elektrotechniek. Er was die ochtend een storing gemeld, er was afgesproken dat er iemand langs zou komen, en er kwam niemand. Het bedrijf wil weten wat er is misgegaan. Jullie krijgen ieder een deel van het verhaal. Niemand in jullie groepje kent het hele verhaal, ook jij niet. Alleen door elkaars stukje te horen, kunnen jullie reconstrueren wat er is gebeurd en ontdekken op welk moment het misging. Jullie hebben vijftien minuten."

• Verdeel de klas in subgroepjes van vijf studenten.
• Geef ieder groepslid één van de vijf kaarten hieronder, zodanig dat niemand de kaart van een ander ziet.
• Leg de volgende spelregels klassikaal uit voordat de groepjes beginnen.

Iedere student mag zijn of haar kaart niet aan een ander laten lezen of doorgeven. De informatie mag alleen hardop worden voorgelezen aan de rest van het groepje. Een groepje mag zelf bepalen in welke volgorde iedereen aan het woord komt. Het groepje krijgt één blaadje waarop de uitkomst genoteerd wordt. De opdracht bestaat uit twee onderdelen: het groepje zet de vijf gebeurtenissen in de juiste tijdsvolgorde, en het groepje beantwoordt de vraag op welk moment het misging en waardoor.

• Kaart A, voor de planner Mila. Tekst op de kaart: "08:15 uur. Ik zie in het systeem dat monteur Dennis zich ziek heeft gemeld. Ik moet snel iemand anders inplannen voor de storing bij klant Van Doorn. Ik stuur een bericht in de vaste teamapp: wie kan er vandaag naar Van Doorn?"
   
• Kaart B, voor monteur Yassin. Tekst op de kaart: "08:20 uur. Ik zie het bericht van Mila in de teamapp. Ik reageer niet, want ik zit die ochtend al vol met een andere klus bij een andere klant."
   
• Kaart C, voor monteur Robin. Tekst op de kaart: "08:22 uur. Ik zie het bericht van Mila ook. Ik denk: dat is vast al geregeld, want iedereen in de vaste appgroep is al aan het reageren of heeft het gezien. Ik doe zelf niets."
   
• Kaart D, voor stagiaire Fenne. Tekst op de kaart: "08:45 uur. Ik zie het bericht helemaal niet, want ik zit niet in de vaste teamapp. Ik ben twee weken geleden begonnen en niemand heeft mij daaraan toegevoegd. Die ochtend heb ik zelf niets te doen."
   
• Kaart E, voor teamleider Bram. Tekst op de kaart: "09:10 uur. Klant Van Doorn belt boos, er is nog niemand langsgekomen. Ik ga na wat er is gebeurd en ontdek dat Fenne die ochtend niets te doen had en de klus prima had kunnen oplossen, als ze het bericht had gezien."

Loop tijdens de opdracht rustig langs de groepjes. Grijp niet meteen in wanneer een groepje vastloopt of iemand niet aan bod komt. Gebruik de observatiepunten hieronder om te bepalen wanneer een korte interventie nodig is.

Observatiepunten voor de docent

Let tijdens de opdracht op de volgende signalen, die vaak subtiel zijn en makkelijk over het hoofd worden gezien. Let op wie als eerste en wie als laatste aan het woord komt, en of dat toeval is of een vast patroon binnen de groep. Let op of er een groepslid is dat actief om ieders kaart vraagt, of dat de groep begint te puzzelen op basis van slechts twee of drie kaarten. Let op zuchten, oogrollen of het wegkijken wanneer een bepaald groepslid aan het woord is. Let op of iemand zijn of haar kaart al heeft voorgelezen voordat het groepje een antwoord opschrijft. Let op of één student de pen en de regie volledig overneemt, waardoor anderen zich terugtrekken.

Wanneer je merkt dat een groepje een antwoord opschrijft zonder dat alle vijf kaarten zijn voorgelezen, gebruik dan een van de volgende interventiezinnen. "Controleer even of iedereen zijn kaart al heeft voorgelezen voordat je verdergaat." "Ik hoor nog niet vijf verschillende stemmen in dit groepje, wie heb ik nog niet gehoord?" "Neem een moment om te checken of iedereen zijn informatie heeft kunnen delen." Geef geen inhoudelijke hint over de puzzel zelf, alleen over het proces.

Analyse en antwoordmodel

Vraag 1. Zet de vijf gebeurtenissen in de juiste tijdsvolgorde.

Antwoordmodel: kaart A om 08:15 uur, kaart B om 08:20 uur, kaart C om 08:22 uur, kaart D om 08:45 uur, kaart E om 09:10 uur.
Toelichting: deze vraag is alleen correct te beantwoorden wanneer alle vijf kaarten zijn gehoord. Een groepje dat Fenne niet actief heeft laten voorlezen, mist kaart D en zal de volgorde niet compleet of niet correct kunnen invullen.

Vraag 2. Op welk moment ging het mis, en waardoor?

Antwoordmodel: het misging niet pas om 08:45 uur, maar al veel eerder, op het moment dat Fenne nooit aan de vaste teamapp is toegevoegd. Daardoor bereikte een gewoon bericht haar simpelweg niet, terwijl zij de oplossing had kunnen zijn.
Veelgemaakte denkfout: studenten wijzen vaak naar Fenne zelf, alsof zij het bericht had moeten zien. Leg uit dat iemand geen bericht kan zien in een groep waar diegene niet aan is toegevoegd, en dat de fout dus niet bij Fenne ligt maar bij de manier waarop het team met elkaar communiceert.

Vraag 3. Wie had dit kunnen voorkomen, en hoe?

Antwoordmodel: meerdere mensen hadden een klein verschil kunnen maken. Mila had kunnen navragen of echt iedereen het bericht had gezien, in plaats van aan te nemen dat de teamapp compleet was. Robin nam aan dat het al geregeld was in plaats van zelf iets te doen. Bram is als teamleider verantwoordelijk voor het daadwerkelijk toevoegen van nieuwe collega's aan de teamapp.
Veelgemaakte denkfout: studenten zoeken vaak één schuldige. Leg uit dat het juist de optelsom van kleine, op zichzelf onschuldige keuzes is die samen een groot probleem veroorzaakt. Dat is precies hoe uitsluiting in een klas of op de werkvloer meestal ontstaat.

Vraag 4. Wat is het onderliggende patroon in dit verhaal?

Antwoordmodel: niemand wilde Fenne bewust buitensluiten. Het gebeurde doordat niemand er actief over nadacht dat zij nog niet bij de groep hoorde. Uitsluiting ontstaat vaak niet uit gemeenheid, maar uit vergeetachtigheid, gewoonte en de aanname dat iemand anders er al voor heeft gezorgd dat het klopt.

Nabespreking en onthulling van het echte doel

Lees de volgende tekst voor aan de klas, nadat alle groepjes hun antwoord hebben ingeleverd en de juiste volgorde klassikaal is besproken.

"Deze opdracht ging ogenschijnlijk over een storing bij een klant. Maar er zat een tweede laag in. Alleen de groepjes die echt iedereen aan het woord hebben gelaten, konden de puzzel volledig oplossen. Wie een kaart heeft overgeslagen, mistte een stukje van het verhaal en kwam er niet volledig uit. Dat is precies hoe het ook in een klas, een team of op je stage werkt. Een groep functioneert alleen goed wanneer iedereen daadwerkelijk wordt gehoord, niet omdat het moet van een juf of meester, maar omdat je anders letterlijk dingen mist. Fenne in dit verhaal werd niet gepest. Ze werd vergeten. En vergeten voelt voor de persoon die het overkomt vaak precies zo als buitengesloten worden."

Stel daarna de volgende vragen klassikaal, kort en zonder ze te laten opschrijven.

• Wie in jullie groepje werd als eerste gevraagd om zijn of haar kaart voor te lezen, en wie als laatste?
• Was dat toeval?
• Herken je dit patroon ook in je eigen klas of stagegroep, waarbij bepaalde mensen automatisch als eerste worden gehoord en anderen pas wanneer er iets misgaat?

Reflectie

Laat iedere student de onderstaande vragen individueel en op papier beantwoorden. Geef hiervoor vijf minuten schrijftijd.

• Welk moment in de opdracht vond jij het meest herkenbaar, en waarom?
• Wie in jouw klas of stagegroep wordt volgens jou vaak als laatste gehoord?
• Welke kleine actie kun jij deze week bewust uitvoeren om iemand actiever te betrekken?
• Wat merk je zelf op, wanneer jij degene bent die iets weet, maar er niet naar wordt gevraagd?

Evaluatie

Sluit de les af met de volgende vragen, klassikaal of in een korte ronde.

• Wat heeft deze opdracht je concreet laten zien over samenwerken?
• Welk inzicht neem je mee naar je eigen groep, klas of stage?
• Wat zou jij morgen anders doen dan vorige week, op basis van deze les?
• Wat vond je van de manier waarop dit inzicht naar voren kwam, via een opdracht in plaats van via een gesprek?

Differentiatie

Voor niveau 1 en 2: lees de kaarten zelf hardop voor per groepje, in plaats van de studenten dit zelf te laten doen, en begeleid de tijdsvolgorde stap voor stap mee. Gebruik eenvoudigere taal in de nabespreking en laat de reflectievragen mondeling beantwoorden in plaats van schriftelijk.

Voor niveau 3 en 4: laat de groepjes volledig zelfstandig werken en voeg een verdiepingsvraag toe na de nabespreking. "Beschrijf een moment uit je eigen stage waarop jij, of een collega, buiten een informatiestroom viel. Wat was daarvan het gevolg, en wat had dat kunnen voorkomen?"

Voor groepjes van vier studenten: voeg kaart D en kaart E samen tot één kaart, voor te lezen door één student. Tekst van de samengevoegde kaart: "08:45 uur. Fenne, stagiaire, ziet het bericht helemaal niet, want ze zit niet in de vaste teamapp. Ze is twee weken geleden begonnen en niemand heeft haar toegevoegd. 09:10 uur. Klant Van Doorn belt boos, er is nog niemand langsgekomen. Teamleider Bram ontdekt dat Fenne de klus die ochtend prima had kunnen oplossen, als ze het bericht had gezien."

Voor groepjes van zes studenten: voeg een zesde kaart toe, kaart F, voor de zieke monteur Dennis. Tekst op de kaart: "07:50 uur. Ik heb gisteravond al laten weten dat ik ziek ben. Ik weet eigenlijk wel dat Fenne, de nieuwe stagiaire, nog niet in de vaste teamapp zit. Ik dacht dat iemand anders dat inmiddels wel geregeld zou hebben." Deze kaart heeft de vroegste tijdsaanduiding en laat zien dat het probleem al bestond voordat de storing plaatsvond.

Checklist voorbereiding

• Print per subgroepje de vijf kaarten en knip ze los, zodat ieder groepslid precies één kaart krijgt.
• Bepaal vooraf de groepsindeling, bij voorkeur groepjes waarin studenten niet dagelijks met elkaar optrekken.
• Zorg voor één blaadje en pen per subgroepje.
• Zorg voor een klok, timer of telefoon om de tijd te bewaken.
• Lees de sprekersteksten vooraf één keer rustig door, zodat je ze vloeiend kunt voorlezen.
• Bereid het whiteboard of de flap voor met de vraag "in welke volgorde gebeurde dit" voor de klassikale check.
• Zorg dat je de observatiepunten en interventiezinnen bij de hand hebt tijdens het rondlopen.

Bronnen

Huitsing, G., & Veenstra, R. (2013). Pesten: Groepsprocessen van schoolklassen in kaart gebracht. In B. Völker, G. Mollenhorst & H. Flap (red.), Sociale netwerken: Vragen, antwoorden en onderzoek (p. 97-114). Noordhoff Uitgevers. Rijksuniversiteit Groningen. https://research.rug.nl/nl/publications/pesten-groepsprocessen-van-schoo...

Huitsing, G., Oldenburg, B., & Veenstra, R., Rijksuniversiteit Groningen. Onderzoek naar pesten als groepsproces. https://www.rene-veenstra.nl/media/

Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (2014). Using technology to revolutionize cooperative learning: an opinion. Frontiers in Psychology, University of Minnesota, Verenigde Staten. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4195269/

Lambe, L. J., Della Cioppa, V., Hong, I. K., & Craig, W. M. Standing up to bullying: A social ecological review of peer defending in offline and online contexts. Queen's University, Canada. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1359178917304159

Meer lesmateriaal en achtergrondinformatie over pesten als groepsproces is te vinden op www.stoppestennu.nl en op https://www.stoppestennu.nl/week-tegen-pesten-2026-stop-pesten-nu-0