MBO Expositie/installatie: ‘Het zwarte kruis op de werkvloer’

Herkenbaar uit de praktijk

Tijdens een gastles van twee uur over pesten zat een leerling het grootste deel van de les met een leeg wit vel papier voor zich. Hij deed niets, terwijl klasgenoten om hem heen druk aan het tekenen, schilderen en knippen waren. De docent liep meerdere keren geïrriteerd naar hem toe. Vlak voor het einde van de les pakte de leerling een zwarte stift en zette één groot kruis dwars over het papier. Toen hem gevraagd werd wat hij daarmee bedoelde, zei hij: ‘Iedereen begint als een mooi wit blad papier, maar pesten zet een zwart kruis door je leven.’ Dat ene gebaar zei meer dan menig uitgebreid kunstwerk die dag. Deze les vertaalt dat inzicht naar de context van mbo-studenten die middenin de overgang van school naar werk staan: wat zou jouw zwarte kruis zijn, en wat zou je ervoor in de plaats willen zien op je stage of toekomstige werkplek?

► Download de lesmaterialen

Wat leren studenten?

• Zij ontdekken dat een boodschap over pesten, op school of op het werk, net zo goed kan worden overgebracht met een minimalistisch gebaar als met een uitgebreid werk.
• Zij oefenen met het verwoorden van een eigen boodschap, ongeacht hun artistieke vaardigheid.
• Zij ervaren dat iedereen evenveel gewicht krijgt in deze les.

Waarom deze les?

Onderzoek naar expressief schrijven van Pennebaker laat zien dat het onder woorden of beeld brengen van een emotioneel beladen ervaring samenhangt met een betere verwerking van die ervaring, mits de emotie echt wordt aangeraakt en niet alleen de feiten worden opgesomd (Pennebaker, Expressive Writing in Psychological Science). Voor mbo-studenten die de overstap maken naar stage en werk is dit extra relevant: onderzoek van Hoel en Cooper (2002) laat zien dat ervaringen met pesten of het zien van pesten op de werkvloer een aanwijsbaar effect hebben op welzijn en werkbeleving. Het expliciet en persoonlijk maken van die ervaring, hoe klein ook, is precies waar deze les ruimte voor biedt.

Doelgroep en wanneer inzetten

• Doelgroep: mbo niveau 2 t/m 4, alle sectoren
• Wanneer inzetten: Week tegen Pesten, als verdiepende afsluiting na een van de andere drie lessen, of los in te zetten, ook geschikt als afsluiting van een stageperiode

Praktische informatie

• Duur: 90 tot 120 minuten, afhankelijk van materiaalkeuze en eventuele droogtijd van verf
• Doelgroep: mbo-studenten, BOL en BBL
• Uitvoerder: SLB'er, docent, stagebegeleider
• Benodigde materialen: papier, verf en kwasten, oude tijdschriften voor collage, stiften, eventueel kleine voorwerpen voor een mini-installatie; materiaalkeuze is volledig vrij
• Werkvormen: individueel werken, galerijpresentatie

Lesopbouw

Volledige lesuitvoering

Stap 1 — Introductie

“Ik wil beginnen met een verhaal. Tijdens een gastles van twee uur over pesten zat een leerling het grootste deel van de les met een leeg wit vel papier voor zich. Hij deed niets. Vlak voor het einde van de les pakte hij een zwarte stift en zette één groot kruis dwars over het papier. Toen hem gevraagd werd wat hij daarmee bedoelde, zei hij: ‘Iedereen begint als een mooi wit blad papier, maar pesten zet een zwart kruis door je leven.’ Dat ene gebaar zei meer dan menig uitgebreid kunstwerk die dag. Vandaag maak jij iets dat een boodschap overbrengt over pesten, op school of op de werkvloer. Een leeg vel met één lijn mag. Een volledig beschilderd vel mag ook. Het enige dat telt, is dat je zo meteen kunt vertellen wat je ermee bedoelt.”

Stap 2 — Waarom deze opdracht

“Onderzoek naar het verwerken van moeilijke ervaringen laat zien dat het onder woorden of beeld brengen van iets dat je bezighoudt, helpt om het een plek te geven, juist als je durft te raken aan wat je er echt bij voelt. Voor jullie, die de overstap maken naar de werkvloer, is dat extra relevant: onderzoek laat zien dat ervaringen met pesten op het werk, of het zien gebeuren ervan, een merkbaar effect hebben op hoe mensen zich voelen op hun werk.”

Stap 3 — Inspiratie

Geef geen materiaalvoorbeeld, maar de volgende inspiratiezinnen:

• Je mag met verf werken, met een potlood, met een schaar en oude tijdschriften, of met een klein voorwerp.
• Je mag je hele vel gebruiken of maar een klein deel ervan.
• Je mag één kleur gebruiken.
• Je mag iets kapotmaken, zoals scheuren of verkreukelen, als onderdeel van je werk.
• Je mag een leeg vel inleveren met daarop precies één element.
• Je mag een klein object of voorwerp neerzetten in plaats van iets te maken op papier.
• Je hoeft niets ‘af’ te maken: onaf mag ook een boodschap zijn.

Stap 4 — Creatieve opdracht

Studenten maken 45 tot 60 minuten lang een beeldend werk dat een boodschap overbrengt over pesten, op school of op de werkvloer, vanuit een zelfgekozen invalshoek: een eigen ervaring, iemand anders, een team, of een gevoel.

Stap 5 — Museumkaartje

Dit onderdeel is verplicht. Studenten die moeite hebben met schrijven, mogen de toelichting mondeling geven aan de docent.

Stap 6 — Presenteren

De werken liggen of hangen door het lokaal. De groep loopt in stilte rond en leest de kaartjes; per werk mag de maker desgewenst één extra zin toelichten. Er is geen ranking en geen ‘mooiste werk’.

Stap 7 — Reflecteren

Stap 8 — Vertalen naar de eigen groep

Voer het gesprek aan de hand van de laatste reflectievraag: ‘Wat zou er in plaats van het zwarte kruis moeten komen in onze klas of opleiding? Wat is daarvoor nodig?’

Stap 9 — Concrete afspraken

De groep formuleert op basis van het gesprek een ‘tegenbeeld’ van het zwarte kruis: een positieve, concrete afspraak of een klein gezamenlijk symbool. Vul dit direct in op onderstaand afsprakenblad.

Stap 10 — Hoe houden we elkaar hieraan

Leg vast wie verantwoordelijk is voor het zichtbaar houden van het gekozen tegenbeeld. Plan een terugkommoment na vier weken.

Schoolbrede zichtbaarheid: een wisselende expositie

Kies een vaste plek binnen de opleiding, bijvoorbeeld het leercentrum, de aula of een gang tussen praktijklokalen, als vaste ‘expositieplek’. Iedere maand hangt daar ander werk van een andere klas of opleidingsgroep, steeds met de museumkaartjes erbij. De volgorde van groepen ligt vooraf vast, zodat elke groep een beurt krijgt. Studenten van de groep die aan de beurt is, mogen tijdens pauzes andere studenten rondleiden en in eigen woorden vertellen wat de werken betekenen.

Observatiepunten voor de docent

• Studenten die lang niets doen: dit is oke, forceer niets.
• Studenten die een heel klein of subtiel werk maken en dit mogelijk moeilijk vinden om toe te lichten: bied een 1-op-1 nagesprek aan.

Veelgemaakte denkfouten

• Denken dat een student die ‘niets’ heeft gemaakt niet heeft meegedaan.
• Denken dat een uitgebreid, technisch knap werk automatisch een sterkere boodschap heeft.
• Denken dat dit onderwerp alleen over school gaat en niet over de toekomstige werkvloer.

Differentiatie

• Studenten die moeite hebben met een geschreven toelichting: laat hen dit mondeling doen, één op één met de docent.
• Studenten die al werken (BBL): moedig hen aan om vanuit hun eigen werkervaring te werken in plaats van een schoolscenario.

Evaluatie

Checklist voorbereiding

☐  Materialen beschikbaar en vrij te kiezen: verf, papier, collagemateriaal, kleine voorwerpen, stiften.

☐  Ruimte voor droogtijd indien met verf wordt gewerkt.

☐  Museumkaartjes, reflectieblad en evaluatieformulier gekopieerd of digitaal klaargezet.

☐  Ruimte gereserveerd voor de stille museumwandeling.

☐  Schoolbrede expositieplek en volgorde van groepen afgestemd met collega's.

Bronnen

Pennebaker, J.W. Expressive Writing in Psychological Science. https://cssh.northeastern.edu/pandemic-teaching-initiative/wp-content/up...

Hoel, H., & Cooper, C.L. (2002). The Effects of Workplace Bullying. University of Manchester. https://research.manchester.ac.uk/en/publications/the-effects-of-workpla...

Stop Pesten Nu: www.stoppestennu.nl

Week tegen Pesten 2026: https://www.stoppestennu.nl/week-tegen-pesten-2026-stop-pesten-nu-0