Lesidee MBO onderbouw Niet de thuissituatie, maar de groep

MBO onderbouw Niet de thuissituatie, maar de groep

Herkenbaar uit de praktijk

Tijn valt regelmatig anderen in de klas hard aan met opmerkingen, vooral zodra iemand een fout maakt tijdens een presentatie. Iedereen in de klas weet inmiddels dat het thuis bij Tijn al langere tijd niet goed gaat. Wanneer een klasgenoot het bij de mentor aankaart, krijgt ze als reactie: "Tijn heeft het gewoon moeilijk thuis, laat hem maar even." De opmerkingen van Tijn gaan door. De klasgenoot die het meldde, voelt zich niet gehoord en besluit het de volgende keer niet meer te melden.

Wat leren studenten in deze les?

  • Studenten leggen uit waarom het toeschrijven van pestgedrag aan de thuissituatie van de pester ervoor kan zorgen dat er minder wordt ingegrepen.
  • Studenten onderscheiden begrip voor iemands omstandigheden van het accepteren van pestgedrag.
  • Studenten benoemen dat zij zelf, ongeacht wat een ander doormaakt, invloed houden op wat zij in hun eigen groep accepteren.

Waarom deze les?

Wanneer pestgedrag wordt verklaard door iets waar niemand in de klas invloed op heeft, zoals een moeilijke thuissituatie, ontstaat al snel het idee dat ingrijpen toch geen zin heeft. Onderzoek laat zien dat dit patroon averechts werkt: juist in situaties waarin het pestgedrag wordt toegeschreven aan externe factoren, gaat het pesten vaker door. Deze les leert studenten dit denkpatroon te herkennen bij zichzelf, bij klasgenoten en bij volwassenen om hen heen, zodat begrip voor iemands situatie nooit een reden wordt om schadelijk gedrag te laten voortbestaan.

Doelgroep en wanneer inzetten

Mbo-onderbouw, leerjaar 1, alle niveaus. Deze les is met name waardevol wanneer in een klas al langer een leerling met moeilijke omstandigheden bepaald gedrag "mag" vertonen zonder tegengeluid, of als opvolging na de lessen over groepsproces en signaleren.

Praktische informatie

Onderdeel

Informatie

Duur

Maximaal 40 minuten

Doelgroep

Mbo-onderbouw, leerjaar 1, alle niveaus

Uitvoerder

Mentor, SLB'er of docent loopbaanoriëntatie en burgerschap

Benodigde materialen

Dit document; geen aanvullende voorbereiding nodig

Werkvormen

Klassengesprek, casusanalyse, tweegesprek (begrip versus acceptatie), individuele reflectie

 

Wetenschappelijke onderbouwing

Stop Pesten Nu beschrijft, onder verwijzing naar onderzoek van Van Hattum (1997), dat leerkrachten pestgedrag grofweg op twee manieren verklaren: door het toe te schrijven aan factoren waarop zijzelf invloed kunnen uitoefenen (interne factoren), of aan factoren waarop zij weinig of geen invloed hebben (externe factoren), zoals de thuissituatie van een leerling. Uit onderzoek blijkt dat er méér leerlingen worden gepest wanneer een leerkracht het pesten sterk toeschrijft aan zulke externe factoren. Dit komt waarschijnlijk doordat deze leerkrachten geloven dat het pesten niet door hen op te lossen is, en dat ingrijpen daarom weinig zin heeft. Zelfs wanneer externe factoren het oplossen van pesten aanzienlijk bemoeilijken, zoals een problematische thuissituatie, hebben leerkrachten wel degelijk invloed op het pesten in hun klas. Dit denkpatroon, het versimpelen van een complex probleem tot één enkele oorzaak, is een menselijke neiging (Miller, 1995) en geldt dus niet alleen voor leerkrachten, maar evengoed voor leerlingen onderling.

Lesopbouw

Tijd

Onderdeel

Werkvorm

5 min

Opening: de situatie van Tijn

Klassikaal voorlezen

8 min

Uitleg interne en externe attributie

Sprekerstekst docent

15 min

Casus analyseren

Tweetallen

7 min

Tweegesprek: begrip versus acceptatie

Klassikaal

5 min

Reflectie en afsluiting

Individueel, schriftelijk

 

Uitleg: waarom "hij kan er niks aan doen" niet klopt

Als mensen worden geconfronteerd met een lastig probleem, zoeken ze vaak naar één simpele oorzaak, ook als het probleem eigenlijk door meerdere dingen tegelijk wordt veroorzaakt. Pesten is daar een goed voorbeeld van. Onderzoek laat zien dat wanneer een docent pestgedrag toeschrijft aan iets waar diegene zelf geen invloed op heeft, zoals de thuissituatie van de pester, er in die klas juist méér wordt gepest. Dat lijkt tegenstrijdig, maar de verklaring is eigenlijk simpel: als je gelooft dat de oorzaak van pestgedrag buiten jouw macht ligt, ga je er ook van uit dat ingrijpen weinig verschil maakt. En dus grijp je minder in. Precies datzelfde patroon geldt voor klasgenoten. "Hij heeft het thuis moeilijk, dus laat hem maar" klinkt begripvol, maar is in de praktijk vaak een reden om niets te doen. Belangrijk om te onthouden: begrip hebben voor iemands situatie en accepteren dat diegene een ander pijn doet, zijn twee verschillende dingen. Je kunt allebei tegelijk waar laten zijn: iemand kan het moeilijk hebben én tegelijk verantwoordelijk gehouden worden voor wat hij een ander aandoet. En jij, als klasgenoot, houdt altijd invloed op wat je zelf accepteert in je eigen groep, ongeacht wat er bij een ander thuis speelt.

 

 

Casus: "laat hem maar even"

Laat de casus in tweetallen lezen en de analysevragen samen beantwoorden.

Tijn zit in leerjaar 1 van de opleiding Techniek. Sinds een aantal maanden gaat het thuis bij Tijn niet goed: zijn ouders liggen in scheiding en hij woont afwisselend bij twee adressen. In de klas valt Tijn steeds vaker anderen hard aan, vooral zodra iemand een fout maakt tijdens een presentatie of praktijkopdracht. Marit, een klasgenoot, wordt op een dag hard aangevallen door Tijn nadat ze een meetfout had gemaakt tijdens een technische opdracht: "typisch dat jij dat weer verkeerd doet, snap je het nou nog steeds niet." Marit voelt zich vernederd voor de hele groep. Ze meldt het bij haar mentor, mevrouw Dekker, die haar antwoordt: "ik snap dat het vervelend is, maar Tijn heeft het momenteel gewoon moeilijk thuis, laat hem maar even." Marit voelt zich niet serieus genomen en besluit voortaan niets meer te zeggen als Tijn weer uitvalt. Twee weken later valt Tijn op dezelfde manier uit tegen Sam, een andere klasgenoot. Sam zegt er niets van, omdat hij inmiddels ook heeft gehoord dat "Tijn het moeilijk heeft" en dat "je daar rekening mee moet houden". Niemand in de klas heeft ooit tegen Tijn gezegd dat zijn manier van reageren niet oké is, ook mevrouw Dekker niet.

Analysevragen

  1. Welke twee dingen worden in de reactie van mevrouw Dekker door elkaar gehaald?
  2. Wat gebeurt er in de klas nadat mevrouw Dekker deze reactie heeft gegeven, en waarom?
  3. Is het onterecht dat mevrouw Dekker rekening houdt met de thuissituatie van Tijn? Waarom wel of niet?
  4. Wat zou een reactie van mevrouw Dekker kunnen zijn die wél rekening houdt met Tijns situatie én Marit serieus neemt?

Antwoordmodel en uitleg

Vraag 1. Mevrouw Dekker haalt begrip hebben voor Tijns situatie en het accepteren van zijn gedrag door elkaar. Ze mag best begrijpen waarom Tijn zich zo gedraagt, maar dat betekent niet dat zijn gedrag daardoor geen gevolgen meer mag hebben voor Marit.

Veelgemaakte denkfout: "begrip hebben voor iemand betekent dat je zijn gedrag moet tolereren." Dit zijn twee verschillende dingen: je kunt iemand steunen in wat hij doormaakt, en er tegelijk voor zorgen dat hij anderen geen pijn blijft doen.

Vraag 2. Nadat mevrouw Dekker haar reactie geeft, stopt Marit met melden en zegt Sam ook niets meer wanneer hij hetzelfde meemaakt. Het idee "Tijn heeft het moeilijk, dus je moet er rekening mee houden" verspreidt zich in de klas als geaccepteerde verklaring, waardoor niemand Tijn nog aanspreekt op zijn gedrag. Zo houdt de hele klas, inclusief de mentor, het gedrag onbedoeld in stand.

Vraag 3. Het is niet onterecht dat mevrouw Dekker rekening houdt met Tijns thuissituatie: dat kan bijvoorbeeld betekenen dat ze Tijn extra begeleiding aanbiedt of hem apart spreekt over wat er speelt. Het wordt pas een probleem wanneer die thuissituatie wordt gebruikt als reden om zijn gedrag richting anderen niet meer aan te spreken. Onderzoek laat zien dat leerkrachten die pesten sterk toeschrijven aan zulke externe factoren, minder ingrijpen, terwijl ze wel degelijk invloed hebben op wat er in hun klas gebeurt.

 

 

Vraag 4. Mevrouw Dekker zou tegen Marit kunnen zeggen: "wat vervelend dat dit gebeurde, dat had niet gemogen, ik ga hierover met Tijn in gesprek." Vervolgens kan ze in een apart gesprek met Tijn zowel steun bieden voor zijn thuissituatie als duidelijk maken dat zijn manier van reageren naar klasgenoten niet oké is en moet veranderen. Beide sporen kunnen tegelijk lopen: steun voor Tijn, en bescherming voor Marit en Sam.

Interventiezin voor de docent: "Ik snap dat je het moeilijk hebt, en ik help je daarmee. Tegelijkertijd mag je nooit een ander hard aanvallen, en daar spreek ik je op aan."

Tweegesprek: begrip versus acceptatie

Laat de klas in tweetallen kort met elkaar in gesprek gaan over onderstaande vraag, en bespreek daarna klassikaal een aantal antwoorden.

Kun je een voorbeeld bedenken (uit een film, serie of eigen ervaring, zonder namen) waarin iemand begrip had voor een ander, maar toch duidelijk maakte dat bepaald gedrag niet oké was? Wat zei of deed die persoon precies?

Reflectieopdracht

Laat elke student onderstaande vragen individueel beantwoorden. Geef vijf minuten schrijftijd.

  1. Heb jij weleens gedacht "hij kan er ook niks aan doen" over iemand die een ander pijn deed? Wat deed die gedachte met jouw eigen reactie?
  2. Wat zou jij zeggen tegen een klasgenoot die het gedrag van iemand anders goedpraat met "hij heeft het moeilijk"?
  3. Hoe zorg jij ervoor dat je iemand kunt steunen én tegelijk grenzen kunt stellen aan wat die persoon anderen aandoet?

Evaluatie

  • Kun je het verschil uitleggen tussen begrip hebben en gedrag accepteren?
  • Waarom grijpen mensen minder in als ze pestgedrag toeschrijven aan iets waar niemand invloed op heeft?
  • Wat ga jij doen als je merkt dat iemands gedrag wordt goedgepraat met een verwijzing naar de thuissituatie?

Differentiatie

Niveau 1 en 2: werk het tweegesprek klassikaal uit met concrete, herkenbare voorbeelden uit films of series die de docent zelf aandraagt, in plaats van studenten zelf een voorbeeld te laten bedenken.

Niveau 3 en 4 of gevorderde groepen: laat tweetallen bij vraag 4 zelf een compleet gespreksscript uitschrijven dat mevrouw Dekker met Tijn zou kunnen voeren, met zowel de steunende als de grensstellende kant.

 

 

Checklist voorbereiding

  • Dit document beschikbaar voor jezelf als docent
  • Klas verdeeld in tweetallen voor casusanalyse en tweegesprek
  • Besef dat dit onderwerp gevoelig kan liggen als een leerling in de klas zelf een moeilijke thuissituatie heeft: benoem vooraf dat het om een fictieve casus gaat

Bronnen

Onderwijssoort: 
MBO / Middelbaar beroeps onderwijs