MBO onderbouw Veilig van klas naar werkvloer

Herkenbaar uit de praktijk

Merel loopt sinds drie weken stage bij een kapsalon. Ze merkt dat één van de collega's, Denise, structureel buiten de koffiepauzes van het team wordt gehouden en dat grapjes over haar manier van werken hardop worden gemaakt zodra ze de ruimte verlaat. De andere collega's doen mee of kijken weg. Merel weet niet goed wat haar plek is: ze is nieuw, ze is stagiair, en ze is bang dat het "niet aan haar is" om hier iets over te zeggen.

Wat leren studenten in deze les?

• Studenten herkennen dat groepsprocessen die zij op school hebben leren zien, zoals rollen, normen en het effect van zwijgen, net zo goed gelden in een team op de stage- of werkvloer.
• Studenten weten bij wie zij terechtkunnen als zij tijdens hun beroepspraktijkvorming zelf worden buitengesloten of getuige zijn van uitsluiting.
• Studenten reflecteren op de rol die zij later, als collega of leidinggevende, zelf willen spelen in een team.

Waarom deze les?

Studenten in de mbo-onderbouw lopen binnen afzienbare tijd stage en komen daarna als beginnend beroepsbeoefenaar in een team terecht. De groepsdynamiek die zij in de klas hebben leren herkennen, groepsrollen, groepsnormen, het effect van zwijgen, verdwijnt niet zodra zij van klaslokaal naar werkvloer gaan: dezelfde patronen spelen zich af in teams van volwassenen. Deze afsluitende les van de reeks maakt die vertaalslag expliciet, zodat studenten niet opnieuw urenlang hoeven te ontdekken wat zij al weten.

Doelgroep en wanneer inzetten

Mbo-onderbouw, leerjaar 1, alle niveaus. Deze les vormt de afsluiting van de reeks en is bij uitstek geschikt vlak voor de eerste stageperiode (beroepspraktijkvorming), of als terugblik na een eerste stage-ervaring.

Praktische informatie

Wetenschappelijke onderbouwing

Deze les bouwt voort op de wetenschappelijke inzichten uit de rest van de reeks: onderzoek van onder meer Huitsing, Veenstra, Oldenburg, Pouwels en Rambaran (verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen) laat zien dat pesten een groepsproces is waarbij groepsrollen, groepsnormen en het gedrag van omstanders bepalend zijn voor of ongewenst gedrag blijft bestaan. Deze mechanismen zijn beschreven binnen de onderwijscontext, maar berusten op algemene principes van groepsdynamiek die niet beperkt zijn tot schoolklassen. Diezelfde principes, wie een norm bepaalt, wie zwijgt, wie ingrijpt, gelden evengoed voor een team van collega's. Stop Pesten Nu onderhoudt naast het kenniscentrum over pesten op school ook een kenniscentrum over pesten op het werk, wat bevestigt dat dezelfde problematiek zich in de beroepscontext voordoet.

Lesopbouw

Uitleg: dezelfde groep, andere omgeving

Casus: de koffiepauze bij de kapsalon

Laat de casus in tweetallen lezen en de analysevragen samen beantwoorden.

Merel loopt haar eerste stage bij een kapsalon met vijf medewerkers. Ze merkt na drie weken een vast patroon: zodra Denise, een van de kappers, de ruimte verlaat om een klant te halen, maakt Kirsten hardop een opmerking over hoe langzaam Denise knipt. Twee andere collega's, Ruben en Fleur, lachen er dan om. Bij de gezamenlijke koffiepauze wordt Denise vaak niet actief uitgenodigd om aan te schuiven, en schuift ze meestal later en stilletjes aan een tafeltje verderop aan. De salonhouder, die de dagelijkse gang van zaken bijna nooit meemaakt omdat ze vooral op kantoor werkt, heeft nergens weet van. Merel voelt zich ongemakkelijk bij wat ze ziet, maar is als stagiair bang dat het niet aan haar is om er iets van te zeggen: ze is hier nog maar net, wil een goede beoordeling krijgen, en is bang zelf buitengesloten te raken als ze de sfeer bekritiseert.

Analysevragen

1. Welke groepsrollen die je in eerdere lessen hebt leren herkennen, zie je terug bij Kirsten, Ruben en Fleur?
2. Waarom is de salonhouder, vergelijkbaar met een docent die iets niet ziet gebeuren, niet op de hoogte van het patroon?
3. Waarom voelt Merel een hogere drempel om iets te zeggen dan ze op school zou voelen?
4. Welke concrete stappen kan Merel zetten, gegeven dat ze stagiair is en geen vast teamlid?

Antwoordmodel en uitleg

Vraag 1. Kirsten is de pester: zij initieert de spottende opmerkingen. Ruben en Fleur zijn aanmoedigers: zij pesten niet zelf actief, maar bekrachtigen Kirsten door mee te lachen. Denise is het slachtoffer. Merel bevindt zich op dit moment in de rol van buitenstaander, ook al keurt ze het gedrag af.

Vraag 2. Net als bij een docent die pesten mist omdat het vaak juist gebeurt op plekken en momenten zonder toezicht, ziet de salonhouder het patroon niet omdat het zich afspeelt in de dagelijkse werkpraktijk, zonder dat zij daarbij aanwezig is. Ook hier geldt: alleen wie er dagelijks bij is, zoals Merel, kan het patroon signaleren.

Vraag 3. Merel is nieuw, heeft nog geen vaste plek in het team, en is afhankelijk van een positieve stage-beoordeling. Deze factoren maken de drempel om iets te zeggen hoger dan in een klas waar ze al langer een plek heeft. Dit is een herkenbaar en normaal gevoel voor een stagiair, maar het betekent niet dat ze geen stem heeft.

Veelgemaakte denkfout: "als stagiair moet ik me vooral aanpassen en niets zeggen." Een stagiair hoeft het probleem niet zelf op te lossen, maar mag het wel signaleren bij iemand die er wat mee kan doen, zoals de BPV-begeleider vanuit school.

Vraag 4. Merel kan het patroon bespreken met haar BPV-begeleider of stagedocent vanuit school, die specifiek is aangesteld om dit soort signalen serieus te nemen en er zo nodig met de praktijkplek over in gesprek te gaan. Ze kan er ook voor kiezen om Denise, buiten het zicht van de anderen, te laten weten dat ze het gedrag zelf niet steunt. Wat ze niet hoeft te doen, is de confrontatie met Kirsten, Ruben en Fleur zelf aangaan: dat is een te grote stap voor iemand die net drie weken op de werkvloer meeloopt.

Interventiezin voor de docent: "Een stage is ook een leerplek voor hoe je je gedraagt in een team. Signaleren bij je BPV-begeleider is geen falen, het is precies waarvoor die begeleider er is."

Koppeltabel: van klas naar werkvloer

Vul samen met de klas onderstaande tabel aan: welk begrip uit de vorige lessen komt overeen met welke situatie op de stage- of werkvloer? Gebruik de ingevulde voorbeelden als startpunt.

Reflectieopdracht

Laat elke student onderstaande vragen individueel beantwoorden. Geef vijf minuten schrijftijd.

1. Heb jij tijdens een stage, bijbaan of vrijwilligerswerk weleens een vergelijkbaar patroon gezien als bij Denise? Wat deed jij toen?
2. Bij wie zou jij terechtkunnen als je tijdens je eigen stage getuige bent van uitsluiting?
3. Wat voor collega of leidinggevende wil jij later zelf zijn, gezien alles wat je in deze lessenreeks hebt geleerd over groepsprocessen?

Evaluatie

• Kun je uitleggen waarom groepsprocessen rond pesten niet stoppen bij de deur van het klaslokaal?
• Bij wie kun je terecht als je tijdens je stage zelf wordt buitengesloten of getuige bent van uitsluiting?
• Wat neem jij, na deze hele lessenreeks, concreet mee naar je eerste stage of baan?

Differentiatie

Niveau 1 en 2: vul de koppeltabel grotendeels klassikaal in met de docent als voortrekker, in plaats van studenten dit zelfstandig te laten formuleren.

Niveau 3 en 4 of gevorderde groepen: laat tweetallen, naast de casus van Merel, een eigen voorbeeld uit hun eigen stage-ervaring (of die van een bekende, zonder namen) beschrijven en analyseren volgens hetzelfde model.

Checklist voorbereiding

• Dit document beschikbaar voor jezelf als docent
• Klas verdeeld in tweetallen voor de casusanalyse
• Whiteboard, flip-over of digitaal document om de koppeltabel gezamenlijk in te vullen
• Contactgegevens van de BPV-begeleider of stagecoördinator paraat, mocht een student naar aanleiding van deze les iets willen melden

Bronnen

• Huitsing, G., van der Meulen, M. & Veenstra, R. (2015). Pesten als groepsproces. In: Pesten op school: Achtergronden en interventies. Boom Lemma. https://research.rug.nl/en/publications/pesten-als-groepsproces-3/
• Stop Pesten Nu, "Pesten aanpakken als groepsproces", met verwijzing naar onderzoek van Beau Oldenburg, Loes Pouwels en Johannes Ashwin Rambaran (Rijksuniversiteit Groningen / Radboud Universiteit). https://www.stoppestennu.nl/pesten-aanpakken-als-groepsproces
• Stop Pesten Nu, kenniscentrum Pesten op het Werk en kenniscentrum Pesten op School: https://www.stoppestennu.nl
• Stop Pesten Nu, kenniscentrum en lesmateriaal Week tegen Pesten 2026: https://www.stoppestennu.nl/week-tegen-pesten-2026-stop-pesten-nu-0