Lesidee MBO onderbouw Wie bepaalt de norm

MBO onderbouw Wie bepaalt de norm

Herkenbaar uit de praktijk

In de eerste weken van leerjaar 1 van de opleiding Media en Vormgeving ontstaat er in klas 1D al snel een vaste toon: grappen over het uiterlijk van klasgenoten worden hardop gemaakt en beloond met gelach, en wie er niet aan meedoet, wordt zelf al snel het mikpunt. Niemand heeft hier bewust voor gekozen. Het is gewoon gegroeid, in de eerste twee weken dat de klas elkaar leerde kennen, en inmiddels voelt het voor iedereen als "hoe het hier nu eenmaal gaat".

Wat leren studenten in deze les?

  • Studenten leggen uit waarom de norm van een groep bepalend is voor of pesten blijft bestaan of stopt.
  • Studenten stellen samen concrete klasafspraken op die de groepscultuur actief vormgeven, in plaats van deze te laten ontstaan.
  • Studenten oefenen met voorbeeldgedrag: hoe je door je eigen reactie de norm in een groep kunt beïnvloeden.

Waarom deze les?

De eerste weken van een nieuwe klas of opleiding zijn bepalend voor de groepscultuur die daarna ontstaat: normen en sociale verhoudingen worden dan gevormd en zijn vervolgens lastig te veranderen. Onderzoek laat zien dat de norm van een groep direct van invloed is op de bereidheid van leerlingen om pestgedrag te accepteren of juist tegen te gaan. Deze les geeft studenten een actieve rol in het vormgeven van die norm, in plaats van deze te laten ontstaan als toevallig bijproduct van de eerste weken.

Doelgroep en wanneer inzetten

Mbo-onderbouw, leerjaar 1, alle niveaus. Deze les is het meest waardevol vroeg in het schooljaar of vroeg in een nieuw cohort, maar is ook op elk ander moment inzetbaar als de klascultuur bijgesteld moet worden.

Praktische informatie

Onderdeel

Informatie

Duur

Maximaal 40 minuten

Doelgroep

Mbo-onderbouw, leerjaar 1, alle niveaus

Uitvoerder

Mentor, SLB'er of docent loopbaanoriëntatie en burgerschap

Benodigde materialen

Dit document; whiteboard, flip-over of digitaal document om klasafspraken vast te leggen

Werkvormen

Klassengesprek, ontwerpopdracht klasafspraken, kort rollenspel, individuele reflectie

 

Wetenschappelijke onderbouwing

Onderzoek van onder meer Beau Oldenburg en Johannes Ashwin Rambaran, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen, laat zien dat de norm van een groep bepalend is voor de bereidheid van leerlingen om met pesten door te gaan of te stoppen: als leerlingen met aanzien in de klas pesten accepteren, hebben daders weinig reden om te stoppen, terwijl daders veel minder geneigd zijn door te gaan wanneer veel klasgenoten zich er actief tegen uitspreken. De Teachers4Victims-studie (KU Leuven, 2021) beschrijft daarnaast dat docenten proactief kunnen laten zien hoe leerlingen respectvol met elkaar kunnen omgaan, en dat het betrekken van de hele groep bij het onderwerp bijdraagt aan een veiligere klassfeer. De eerste weken van een schooljaar worden in onderzoek ook wel de gouden weken genoemd: de periode waarin klasnormen en sociale verhoudingen zich vormen en die daarna een stabiel patroon worden.

Lesopbouw

Tijd

Onderdeel

Werkvorm

5 min

Opening: de situatie van klas 1D

Klassikaal voorlezen

7 min

Uitleg groepsnormen en gouden weken

Sprekerstekst docent

15 min

Klasafspraken ontwerpen

Klassikaal, met voorbeeldmodel

8 min

Kort rollenspel: de norm ombuigen

In viertallen

5 min

Reflectie en afsluiting

Individueel, schriftelijk

 

Uitleg: wie bepaalt de norm?

Elke groep, of het nu een klas is, een sportteam of een groepsapp, ontwikkelt ongeschreven regels over wat wel en niet oké is. Die regels ontstaan meestal niet doordat iemand ze bewust bedenkt, maar doordat bepaald gedrag wordt beloond met lachen, aandacht of status, en ander gedrag wordt genegeerd. Onderzoek laat zien dat dit sterk samenhangt met wie het gedrag vertoont: als leerlingen met veel aanzien in de klas grapjes op andermans kosten normaal vinden, gaat de rest daar vaak in mee, ook als ze het zelf eigenlijk niet grappig vinden. Andersom geldt hetzelfde: als een aantal leerlingen zich duidelijk uitspreekt tegen respectloos gedrag, wordt het voor anderen een stuk minder aantrekkelijk om daarmee door te gaan. Dat betekent dat jullie, als klas, zelf bepalen wat hier normaal wordt gevonden. Niet de docent alleen, en niet één persoon, maar de optelsom van wat iedereen dagelijks laat gebeuren of juist niet laat gebeuren.

Klasafspraken ontwerpen

Deze werkvorm helpt de klas om bewust normen vast te leggen in plaats van ze toevallig te laten ontstaan. Doorloop de volgende stappen klassikaal.

Stap 1: voorbeeldmodel bespreken

Bespreek onderstaand voorbeeld van klasafspraken met de klas. Laat studenten aangeven welke afspraken zij herkennen, missen of zouden willen aanscherpen.

  • Wij maken geen grappen op kosten van iemand anders zonder dat diegene daar zelf ook om kan lachen.
  • Als iemand zegt dat een grap niet leuk is, stoppen we ermee, ook als we het zelf anders bedoelden.
  • In onze groepsapp reageert niemand structureel wel op de een en nooit op de ander.
  • Bij groepswerk zorgen we ervoor dat niemand als laatste overblijft.
  • Als we zien dat iemand buiten de groep valt, zeggen we daar iets van, ook als het ons zelf niet raakt.

Stap 2: eigen afspraken formuleren

Laat de klas in kleine groepjes twee eigen afspraken toevoegen die specifiek passen bij hun eigen klas of opleiding (bijvoorbeeld gericht op stagegroepen, praktijklessen of een gedeelde groepsapp). Verzamel deze klassikaal en stel samen een definitieve lijst van vijf tot acht afspraken vast.

Stap 3: vastleggen en zichtbaar maken

Schrijf de definitieve afspraken op tijdens de les, op het whiteboard, de flip-over of in een gedeeld digitaal document, zodat ze na de les blijvend zichtbaar zijn voor de klas.

Rollenspel: de norm ombuigen

Verdeel de klas in viertallen. Elk viertal speelt de onderstaande situatie twee keer: eerst zoals het vaak vanzelf gaat, daarna met één persoon die de norm actief ombuigt.

Situatieomschrijving

Tijdens een pauze maakt iemand in de groep een spottende opmerking over het uiterlijk van een klasgenoot die er op dat moment niet bij is. Twee anderen lachen mee. De vierde persoon in het groepje zegt niets.

Rolbeschrijvingen

  • Rol A, de opmerking maker: maakt de spottende opmerking, verwacht dat de groep meelacht zoals altijd.
  • Rol B en C, de meelachers: lachen automatisch mee, zonder er verder over na te denken.
  • Rol D, degene die stil is: twijfelt of hij iets moet zeggen, is bang voor de reactie van de groep.

Speel de scène de eerste keer zoals hierboven beschreven. Speel de scène daarna opnieuw, maar laat Rol D nu een kleine, realistische interventie doen, bijvoorbeeld: "die vind ik eigenlijk niet zo grappig" of "zullen we het ergens anders over hebben". Bespreek na afloop klassikaal wat er verandert in de groep zodra Rol D dit zegt, ook al is het maar één zin.

Docentinstructie: loop tijdens het rollenspel langs de groepjes en geef waar nodig een voorbeeldzin aan studenten die vastlopen in hun rol als D. Benadruk na afloop dat de interventie klein en rustig mag zijn: het gaat niet om een grote confrontatie, maar om een kort, duidelijk signaal dat de opmerking niet wordt gedeeld door iedereen.

Reflectieopdracht

Laat elke student onderstaande vragen individueel beantwoorden. Geef vijf minuten schrijftijd.

  1. Welke ongeschreven regel geldt op dit moment in jouw klas of stagegroep, en is dat een regel waar je zelf achter staat?
  2. Wat zou jij in het echt zeggen in de situatie van Rol D uit het rollenspel?
  3. Welke afspraak uit de klasafsprakenlijst vind jij het belangrijkst, en waarom?

Evaluatie

  • Kun je uitleggen waarom de norm van een groep belangrijker is dan het gedrag van één persoon?
  • Noem één klasafspraak die vandaag is vastgesteld en wat die concreet betekent.
  • Wat ga jij deze week doen om die afspraak zelf waar te maken?

Differentiatie

Niveau 1 en 2: beperk stap 2 van de klasafsprakenopdracht en laat de klas kiezen uit het voorbeeldmodel in plaats van zelf nieuwe afspraken te formuleren; voer het rollenspel eenmaal klassikaal voor in plaats van in viertallen.

Niveau 3 en 4 of gevorderde groepen: laat viertallen na het rollenspel een tweede, eigen situatie bedenken uit hun opleiding of stage en die ook naspelen met een interveniërende rol.

Checklist voorbereiding

  • Dit document beschikbaar voor jezelf als docent
  • Whiteboard, flip-over of gedeeld digitaal document om klasafspraken vast te leggen
  • Klas verdeeld in viertallen voor het rollenspel

 

 

Bronnen

Onderwijssoort: 
MBO / Middelbaar beroeps onderwijs