Herkenbaar uit de praktijk

Tijdens een stageoverleg wordt één student telkens vergeten in de groepsapp. Op de werkvloer worden daar grappen over gemaakt. Niemand spreekt zich uit. De student lacht mee, maar voelt zich buitengesloten. Dit soort situaties lijken klein, maar hebben grote invloed op de groepscultuur. Niet alleen degene die het gedrag inzet heeft invloed; ook de mensen die meelachen, zwijgen of wegkijken bepalen wat binnen de groep normaal wordt gevonden.

Wat leren studenten?

Na deze les:

• herkennen studenten dat pesten een groepsproces is en niet alleen draait om een pester en een slachtoffer;
• herkennen zij de zes groepsrollen in situaties op school, stage en online;
• reflecteren zij op hun eigen invloed binnen een groep;
• bedenken zij een concrete actie waarmee zij kunnen bijdragen aan een veilige groepscultuur.

Waarom deze les?

Pesten blijft bestaan doordat een groep – bewust of onbewust – ruimte geeft aan het gedrag. Onderzoek laat zien dat omstanders bij de meeste pestsituaties aanwezig zijn en daardoor ook invloed hebben op het verloop ervan. Door studenten bewust te maken van hun eigen rol ontstaat ruimte om groepsnormen positief te veranderen. Deze les legt daarvoor de basis.

Doelgroep

MBO-studenten (16–25 jaar)

Wanneer inzetten?

Deze les is geschikt als startactiviteit binnen een project over sociale veiligheid, burgerschap of groepsvorming, maar kan ook zelfstandig worden ingezet tijdens mentorlessen, SLB-bijeenkomsten of stagevoorbereiding.

Praktische informatie

Les 1 – Wie ben jij in de groep?

Wetenschappelijke onderbouwing

Internationaal onderzoek laat zien dat pesten geen conflict is tussen twee personen, maar een sociaal groepsproces. Omstanders zijn bij het overgrote deel van de pestsituaties aanwezig en beïnvloeden – bewust of onbewust – of pestgedrag doorgaat of stopt. Daarnaast wordt pesten gekenmerkt door drie elementen: herhaling, machtsongelijkheid en negatieve impact op degene die wordt gepest. Deze inzichten vormen de basis van dit lesplan.

Lesopbouw

Stap 1 – Opening (0–5 minuten)

Sprekerstekst

“Vandaag kijken we niet naar de vraag wie de schuld heeft. We onderzoeken iets dat veel belangrijker is: welke invloed heeft een groep op pesten?

Denk eens aan je stage, je klas of een groepsapp. Stel dat iemand steeds buiten een groepsapp wordt gehouden. Niemand zegt er iets van. Wat gebeurt er dan eigenlijk?”

Wacht bewust enkele seconden voordat je reageert.

“Precies. Ook als niemand iets zegt, gebeurt er iets. Door te zwijgen ontstaat het idee dat het gedrag blijkbaar normaal is. Vandaag onderzoeken we welke invloed iedere groepsgenoot daarop heeft.”

Docentinstructie

Gebruik bij voorkeur een voorbeeld uit de opleidingsrichting van de groep, zoals zorg, techniek, horeca, ICT of onderwijs. Situaties uit de stagepraktijk worden vaak sneller herkend dan voorbeelden uit de klas.

Stap 2 – De zes groepsrollen (5–15 minuten)

Leg uit dat niemand altijd dezelfde rol heeft. Afhankelijk van de situatie kan iedereen een andere rol innemen.

Sprekerstekst

“Het belangrijkste van vandaag is niet welke rol iemand anders heeft. De belangrijkste vraag is: welke rol neem jij in? Ook niets doen is een keuze. Iedere keuze beïnvloedt de norm binnen de groep.”

“Wanneer iemand rustig aangeeft dat iets niet oké is, help je niet alleen degene die wordt buitengesloten. Je laat de hele groep zien welk gedrag wel en niet bij jullie past.”

Stap 3 – Casus (15–30 minuten)

Casus: De groepsapp van het stagebedrijf

Sanne loopt stage bij een kapsalon. Het team gebruikt een WhatsApp-groep om diensten te ruilen en praktische afspraken te maken. Op een ochtend ontdekt Sanne dat zij niet meer in de groep zit. Niemand zegt er iets over. Later die dag lachen twee collega’s en zeggen: “Oeps, je was er zomaar uit.” Sanne glimlacht mee, hoewel ze zich ongemakkelijk voelt. Een week later gebeurt precies hetzelfde opnieuw. Niemand vraagt hoe het met haar gaat en niemand voegt haar direct weer toe.

Vraag 1 Welke groepsrollen herken je?

Antwoordmodel

• Degene die Sanne verwijdert neemt het initiatief tot het pestgedrag.
• De collega’s die lachen versterken het gedrag.
• Collega’s die niets zeggen functioneren als passieve meelopers of omstanders.
• Sanne is degene die wordt buitengesloten.
• Er ontbreekt een helper die de groepsnorm herstelt.

Veelgemaakte denkfout

“Alleen degene die verwijdert is verantwoordelijk.”

Uitleg

Ook reacties van anderen bepalen of het gedrag normaal blijft.

Vraag 2 Waarom lacht Sanne mee?

Antwoordmodel

Mensen lachen soms mee om spanning te verminderen of zichzelf te beschermen. Dat betekent niet dat zij het gedrag prettig vinden.

Veelgemaakte denkfout

“Als iemand lacht, zal het wel meevallen.”

Uitleg

De zichtbare reactie zegt niet altijd iets over hoe iemand zich werkelijk voelt.

Vraag 3 Wat had een collega kunnen doen?

Antwoordmodel

Een kleine reactie is vaak al voldoende.

Voorbeelden:

• “Zullen we Sanne meteen weer toevoegen?”
• “Volgens mij is dit niet zo grappig.”
• “Laten we zorgen dat iedereen dezelfde informatie krijgt.”

Veelgemaakte denkfout

“Je moet meteen een groot gesprek organiseren.”

Uitleg

Juist kleine, directe interventies helpen om de groepsnorm snel te herstellen.

Vraag 4 Is dit pesten of een grap?

Antwoordmodel

Deze situatie voldoet aan kenmerken van pesten:

• het gedrag herhaalt zich;
• Sanne heeft minder invloed dan de rest van de groep;
• het gedrag heeft een negatieve impact.

De bedoeling van degene die het doet is minder belangrijk dan het effect én de herhaling.

Stap 4 – Reflectie (30–42 minuten)

Laat studenten individueel het werkblad ‘Mijn rol in de groep’ invullen.

Bespreek daarna klassikaal:

• Welke rol herken je het meest?
• Welke rol zou je vaker willen innemen?
• Welke kleine stap kun je deze week zetten?

Benadruk dat rollen kunnen veranderen en dat niemand vastzit aan één rol.

Stap 5 – Afsluiting (42–50 minuten)

Sprekerstekst

“Schrijf voor jezelf één situatie op waarin jij deze week bewust een andere keuze wilt maken. Dat hoeft geen grote actie te zijn. Misschien reageer je wel op een bericht, vraag je iemand erbij of spreek je rustig uit dat iets niet prettig voelt.”

Geef de groep één minuut stilte.

“Een veilige groep ontstaat niet doordat één persoon alles oplost. Een veilige groep ontstaat doordat meerdere mensen kleine keuzes maken die laten zien wat jullie samen normaal vinden.”

Observatiepunten voor de docent

Let tijdens de les op:

• studenten die vooral spreken over individuele schuld;
• uitspraken als “het was maar een grapje”;
• studenten die voorbeelden uit eigen stage of klas herkennen;
• signalen dat studenten de invloed van de groep steeds beter benoemen.

Checklist voorbereiding

• Werkblad Mijn rol in de groep geprint
• Whiteboard of flip-over gereed.
• Praktijkvoorbeeld passend bij de opleiding voorbereid.
• Voldoende tijd ingepland voor het groepsgesprek; dit onderdeel loopt vaak iets uit doordat studenten ervaringen delen.

Bronnen

Hawkins, D. L., Pepler, D. J., & Craig, W. M. (2001). Naturalistic observations of peer interventions in bullying.Samengevat en besproken in recente internationale review: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15388220.2024.2442925

Canadian Psychological Association & PREVNet. Bullying Among Children and Youth. https://cpa.ca/psychology-works-fact-sheet-bullying-among-children-and-y...

PREVNet. Bullying Facts and Solutions. https://www.prevnet.ca/bullying/facts-and-solutions/

© Stichting Stop Pesten Nu – Patricia Bolwerk. Onderdeel van Real Talk: De Groep Bepaalt. Dit lesmateriaal is gebaseerd op internationaal wetenschappelijk onderzoek naar pesten als groepsproces en is ontwikkeld voor direct gebruik binnen het mbo.