Pesten als groepsproces | Stop Pesten Nu

Waarom pesten een groepsproces is

Veel scholen zien pesten nog steeds als iets tussen twee personen: één die pest, één die gepest wordt. De reflex is dan ook voorspelbaar — de pester aanspreken, het slachtoffer weerbaarder maken, klaar. Het probleem: dat werkt vaak maar tijdelijk. Zodra de aandacht verslapt, verschuift het pestgedrag — naar een ander kind, naar online, naar een plek waar niemand het ziet.

"Scholen brengen pesters en slachtoffers samen — maar zo blijft de machtsverhouding in stand." — Patricia Bolwerk

Pesten stopt pas blijvend wanneer de groepsdynamiek verandert en de sociale omgeving veilig wordt. Niet de pester of het slachtoffer bepaalt uiteindelijk of pesten stopt — de groep bepaalt dat. Wie het gedrag goedkeurt door te lachen, wie zwijgt uit angst zelf doelwit te worden, wie wegkijkt omdat het makkelijker is: zij houden het patroon in stand, ook zonder ooit zelf iemand pijn te doen.

Elk jaar krijgt de landelijke Week tegen Pesten een nieuw thema. In 2026 is dat “Een plek voor iedereen! Toch?”, georganiseerd door Stichting School & Veiligheid in opdracht van het ministerie van OCW, van 21 t/m 25 september. Stop Pesten Nu wisselt niet elk jaar van invalshoek: sinds 2013 werken wij ieder jaar vanuit hetzelfde, wetenschappelijk onderbouwde hoofdthema — pesten aanpakken als groepsproces, met de hele groep of klas. Zo ontstaat verdieping in plaats van een steeds wisselend accent.

Het begin van het schooljaar is het moment waarop groepsnormen ontstaan. Leerlingen zoeken hun plek, kijken naar elkaar en ontdekken al in de eerste weken welk gedrag geaccepteerd wordt. Wordt uitsluiten, roddelen of een kwetsende opmerking online in die fase niet begrensd, dan wordt het onderdeel van de norm van de klas — voor de rest van het jaar.

Hoe pesten als groepsproces werkt

Onderzoeker Christina Salmivalli beschreef in 1996 zes rollen die in vrijwel elk pestproces zichtbaar zijn. Geen enkele rol staat op zichzelf — samen bepalen ze of pestgedrag blijft bestaan of stopt.

Rol	Gedrag	Signalen in de klas
Pester	Initiatiefnemer, zoekt controle of aandacht	Verstoort de les, zoekt volgers
Assistent	Helpt actief mee, moedigt aan	Lacht hard mee, bevestigt gedrag
Meeloper/versterker	Lacht mee, kijkt toe, bevestigt	Zoekt aansluiting bij de pester
Buitenstaander	Doet niets, kijkt weg, zwijgt	Reageert niet, kijkt weg
Verdediger	Neemt het op voor het doelwit	Zoekt een leraar op, grijpt in
Doelwit	Wordt vermeden of genegeerd	Trekt zich terug, is angstig

Belangrijk: rollen liggen niet vast. Een leerling die dit jaar verdediger is, kan volgend jaar meeloper worden — afhankelijk van de groep waarin diegene zit. Dat is precies waarom je als leraar niet één leerling, maar de hele groep aanspreekt.

Waarom zwijgen nooit neutraal is

Veel leerlingen zeggen: “Ik heb niks gedaan.” Maar in een pestproces is niets doen nooit neutraal. Wie wegkijkt, zegt onbewust: ik laat het gebeuren. Dat versterkt het gevoel van machteloosheid bij het doelwit én geeft de pester ruimte om door te gaan.

"Iedereen die pestgedrag ziet en niet ingrijpt, geeft stilzwijgende toestemming om door te gaan." — Patricia Bolwerk

Melden is geen klikken — melden is verantwoordelijkheid nemen

Eén overtuiging zit diep in bijna elke klas, en die overtuiging houdt pesten in stand: dat je iets ‘verraadt’ als je het meldt. Dat beeld moet weg.

Melden is geen klikken of snitchen. Melden is verantwoordelijkheid nemen voor de sociale veiligheid van een ander. Zwijgende omstanders houden pesten onbedoeld in stand; wie iets zegt of doet, doorbreekt het patroon.

"Wie zwijgt geeft stille toestemming. En de gepeste denkt: iedereen vindt het oké." — Patricia Bolwerk

De cijfers laten zien hoe groot die hefboom is: als omstanders ingrijpen, stopt pesten in 57% van de gevallen binnen 10 seconden. Niet na een gesprek met de mentor. Niet na een sanctie. Binnen 10 seconden — omdat de groep laat zien dat het gedrag niet geaccepteerd wordt.

De vragen die docenten en mentoren in de praktijk bezighouden

Docenten, mentoren, anti-pestcoördinatoren, zorgcoördinatoren en schoolleiders zoeken meestal niet naar een ingewikkelde theorie over pesten. Zij willen vooral weten hoe zij in hun eigen klas of school kunnen werken aan meer veiligheid, rust en vertrouwen. Wat doe je als een groep steeds dezelfde leerling buitensluit? Hoe krijg je omstanders in beweging? Hoe maak je melden veilig? En hoe voorkom je dat pesten na één gesprek, les of poster gewoon weer terugkomt?

Juist bij dit soort vragen wordt zichtbaar dat pesten meestal geen los probleem is tussen twee leerlingen. Natuurlijk moet pestgedrag worden begrensd en heeft een leerling die gepest wordt steun en bescherming nodig. Maar in de praktijk speelt de hele groep vaak mee. Leerlingen lachen, zwijgen, kijken weg, kiezen geen kant of doen alsof ze niets merken. Niet altijd uit kwade wil, maar vaak door groepsdruk, onzekerheid of angst om zelf buiten de groep te vallen.

Wie werkt aan een veilige klas, werkt dus ook aan de groepsnorm. Wat vinden wij hier normaal? Wie hoort erbij? Wat doen we als iemand wordt buitengesloten? Wanneer is een grap geen grap meer? En durven leerlingen hulp te vragen als iemand onveilig wordt behandeld?

1. Hoe verander ik de groepsnorm als buitensluiten normaal lijkt te zijn geworden?

Een groepsnorm verandert meestal niet door één preek, één poster of één streng gesprek. Als leerlingen gewend zijn geraakt aan buitensluiten, meelachen of wegkijken, is er meer nodig dan alleen zeggen dat het moet stoppen. De groep moet opnieuw leren kijken naar het gedrag dat zij samen normaal heeft gemaakt. Dat begint met vragen die leerlingen herkennen. Hoort iedereen er echt bij? Wie wordt vaak overgeslagen? Wat gebeurt er als iemand alleen komt te staan? Lachen we soms mee terwijl we eigenlijk voelen dat iets te ver gaat? Door zulke vragen met de hele klas te bespreken, wordt de norm zichtbaar. Pas als leerlingen zien welke rol zij zelf spelen, ontstaat er ruimte om die norm te veranderen. Voor docenten en mentoren ligt de kracht niet in één groot moment, maar in herhaling. Steeds opnieuw dezelfde boodschap geven: buitensluiten is niet normaal, zwijgen heeft invloed en iedereen kan bijdragen aan een veiligere groep. Zo groeit eigenaarschap niet vanuit dwang, maar vanuit bewustwording.

2. Wat doe ik als één informele leider veel invloed heeft op de sfeer?

Veel docenten herkennen een klas waarin één leerling veel invloed heeft. Soms openlijk, soms heel subtiel. Eén opmerking, blik of lach kan genoeg zijn om de rest van de groep mee te krijgen. Het kan dan voelen alsof je de hele klas kwijtraakt als je die leerling rechtstreeks confronteert. Grensoverschrijdend gedrag moet natuurlijk worden begrensd. Tegelijkertijd helpt het vaak niet om alle aandacht alleen op die ene leerling te richten. De rest van de groep heeft namelijk ook invloed. Vaak lijkt een informele leider vooral machtig omdat anderen zwijgen, meelachen of niet durven laten merken dat zij het gedrag eigenlijk niet prettig vinden. Een werkbare aanpak is om de groep stap voor stap meer taal en ruimte te geven. Wat doet groepsdruk met je? Waarom lach je soms mee terwijl je het niet grappig vindt? Wat kun je doen zonder jezelf buiten de groep te plaatsen? Wanneer meer leerlingen ontdekken dat zij invloed hebben, verschuift de macht in de groep. Niet door één leerling publiekelijk te isoleren, maar door de norm breder te maken.

3. Hoe bouw ik een groep opnieuw op na de zomervakantie?

Na de zomervakantie kan een klas anders terugkomen dan je verwacht. Vriendschappen zijn veranderd, groepjes schuiven, oude spanningen komen terug of nieuwe leerlingen moeten hun plek vinden. Juist aan het begin van het schooljaar wordt duidelijk wie invloed heeft, wie aansluiting vindt en wie makkelijk buiten de groep valt. Als je in deze weken niets met de groepsdynamiek doet, kunnen toevallige momenten de toon zetten voor de rest van het jaar. Een leerling die één keer wordt uitgelachen, kan vaker doelwit worden. Een groepje dat steeds bepaalt wie mee mag doen, kan veel invloed krijgen. Een online grap kan doorwerken in de klas. Bewust werken aan groepsvorming helpt om dit te voorkomen. Dat hoeft niet ingewikkeld te zijn. Laat leerlingen samen nadenken over hoe zij met elkaar willen omgaan, wat zij doen als iemand alleen staat en welke afspraken gelden in groepsapps. Gebruik de eerste weken niet alleen om routines op te bouwen, maar ook om de norm neer te zetten: in deze groep hoort iedereen erbij en laten we elkaar niet onveilig worden behandeld.

4. Hoe houd ik zicht op groepsdynamiek als ik ook gewoon les moet geven?

Docenten kunnen niet alles zien. Pestgedrag gebeurt vaak buiten het zicht van volwassenen: in de gang, op het plein, in kleedkamers, online of in groepsapps. Soms lijkt het in de klas rustig, terwijl leerlingen precies weten wie wordt buitengesloten, genegeerd of belachelijk gemaakt. Dat betekent niet dat je tekortschiet. Het betekent dat sociale veiligheid niet alleen afhankelijk kan zijn van toezicht. Leerlingen moeten weten dat zij signalen mogen delen en hulp mogen vragen. Niet om iemand erbij te lappen, maar om te voorkomen dat iemand onveilig wordt behandeld. Daarom is het belangrijk om melden veilig en normaal te maken. Melden is geen klikken. Melden is verantwoordelijkheid nemen voor de veiligheid van een ander. Een klas waarin leerlingen durven zeggen “dit voelt niet oké” heeft minder verborgen onveiligheid dan een klas waarin iedereen zwijgt. Door regelmatig kort in gesprek te gaan over sfeer, grenzen, online gedrag en omstanders, houd je beter zicht op wat er leeft zonder alles zelf te hoeven controleren.

5. Hoe bescherm ik een nieuwe leerling zonder die leerling extra kwetsbaar te maken?

Een nieuwe leerling kan kwetsbaar zijn, juist omdat de groep al een eigen ritme, grapjes en rangorde heeft. Als een leerling meteen buiten de groep valt, wil je snel beschermen. Tegelijkertijd kan te zichtbare aandacht averechts werken. De leerling wordt dan “die nieuwe die hulp nodig heeft” en komt nog meer apart te staan. Vaak werkt het beter om de verantwoordelijkheid bij de hele groep te leggen. Niet pas reageren als het misgaat, maar vooraf bespreken hoe je iemand ontvangt. Wat betekent het om nieuw te zijn in een klas? Hoe zorgen we dat iemand niet alleen komt te staan? Wie neemt iemand mee in afspraken, gewoontes en groepswerk? Wat doen we als iemand steeds wordt overgeslagen? Zo bescherm je de leerling zonder hem of haar als uitzondering neer te zetten. De boodschap wordt niet: deze leerling is kwetsbaar. De boodschap wordt: als groep zorgen wij ervoor dat iemand veilig kan landen.

6. Hoe maak ik een sociogram van mijn klas en wat doe ik met de uitkomsten?

Een sociogram kan helpen om zichtbaar te maken wat je soms al voelt. Wie kiest voor wie? Wie wordt vaak gekozen? Wie blijft buiten beeld? Welke subgroepjes zijn er? En welke leerlingen lijken weinig aansluiting te hebben? De waarde van een sociogram zit niet alleen in de uitkomst, maar vooral in wat je ermee doet. Het is geen etiket voor leerlingen en geen eindpunt, maar een hulpmiddel om beter te kijken naar de groep. Waarom blijft iemand steeds buiten beeld? Welke leerlingen hebben veel invloed? Waar zitten kansen om verbindingen te versterken? En welke leerlingen kunnen steunend zijn voor de sfeer in de klas? Gebruik een sociogram zorgvuldig. Niet om leerlingen publiekelijk te bespreken, maar om als docent, mentor of team bewuster keuzes te maken. Bijvoorbeeld bij groepsindeling, mentoractiviteiten, klassengesprekken of extra aandacht voor leerlingen die weinig aansluiting ervaren. Zo wordt het een middel om sociale veiligheid te versterken, niet alleen een meetinstrument.

7. Hoe doorbreek je een pestcultuur die al langer in een klas of school zit?

Soms zit pesten niet in één incident, maar in een cultuur. Leerlingen zijn gewend geraakt aan harde opmerkingen, buitensluiten, online aanvallen of meelachen. Nieuwe leerlingen nemen de norm over, omstanders houden zich stil en volwassenen krijgen maar een deel te zien. Dan is één gesprek of één les niet genoeg. Een pestcultuur doorbreek je alleen met herhaling, duidelijkheid en samenwerking. De boodschap moet niet alleen van één mentor komen, maar door het hele team gedragen worden. Leerlingen moeten merken dat dezelfde norm steeds terugkomt: wij kijken niet weg, wij lachen niet mee, wij sluiten niemand buiten en wij melden wanneer iemand onveilig wordt behandeld. Wacht bij zo’n cultuur niet tot de Week tegen Pesten. Gebruik die week als zichtbaar moment, maar werk het hele jaar door aan dezelfde basis. Sociale veiligheid ontstaat door kleine, consequente stappen: gesprekken voeren, grenzen stellen, omstanders activeren, melden veilig maken en steeds opnieuw oefenen wat een veilige groep betekent. Pesten aanpakken als groepsproces betekent dat je niet alleen het incident stopt, maar werkt aan de omgeving waarin pesten wel of geen ruimte krijgt. Precies daar kunnen docenten, mentoren en schoolteams verschil maken.

De groepsaanpak door het jaar heen

Start van het schooljaar — de Gouden Weken en de Week tegen Pesten (21 t/m 25 september 2026)

De eerste weken van een schooljaar zijn cruciaal voor het groepsklimaat. Tijdens de introductieweken, Gouden, Zilveren en Bronzen Weken worden de normen, relaties en dynamiek in de klas bepaald. Hier ontstaat de basis voor een veilige — of juist onveilige — groep. Een uitstekend moment om groepsnormen expliciet te maken, juist omdat de groep dan nog volop in vorming is. Niet als losse actie, maar als zichtbaar startpunt van een structurele aanpak. Groepsdynamiek verandert continu — na een ruzie, een nieuwe leerling, een wisseling van samenstelling, de zomervakantie. Materialen die alleen in september gebruikt worden, missen het grootste deel van het jaar. Daarom zijn al onze materialen ontwikkeld om het hele jaar bruikbaar te blijven.

Per onderwijsniveau

Primair onderwijs (PO)

Materialen voor PO zijn concreet, herkenbaar en veilig. Onderwerpen: pesten herkennen in de klas, buitensluiten en negeren, grapjes die geen grapjes zijn, melden is helpen (niet klikken), online pesten in groepsapps en games.

Voortgezet onderwijs (VO)

In het VO speelt groepsdruk een grote rol: jongeren willen erbij horen en zijn soms bang zelf doelwit te worden. Onderwerpen: groepsdruk in de klas, buitensluiten/negeren/roddelen, online pesten via screenshots en memes, waarom melden geen snitchen is, subtiele signalen van onveiligheid. De toon is nadrukkelijk niet kinderachtig.

Middelbaar beroepsonderwijs (MBO)

Op het mbo wordt pesten minder snel herkend, omdat het vaker verpakt wordt als grap, sarcasme of statusgedrag. Onderwerpen: sociale veiligheid in de klas en op stage, groepsdruk en statusgedrag, buitensluiten binnen projectgroepen, melden zonder angst voor gezichtsverlies. Geen basisschoolachtige werkvormen — gericht op volwassenwording en professioneel gedrag.

Online pesten hoort bij het groepsproces

Voor leerlingen stopt school niet bij het verlaten van het gebouw. Groepsapps, sociale media, games, foto's en memes spelen een grote rol in de sociale dynamiek. Een nare opmerking in een groepsapp werkt de volgende dag door in de klas; een screenshot wordt doorgestuurd; een leerling die uit een groepsapp verwijderd wordt, raakt sociaal buitengesloten.

"Online pesten is een verlengstuk van fysiek pesten. Slachtoffers van fysiek en online pesten zijn vaak dezelfde personen." — Patricia Bolwerk

De cijfers

Dit zijn geen losse feiten uit een willekeurige bron — dit is waarom dit werk niet kan wachten.

19%	van de basisschoolleerlingen wordt gepest — minstens 4 kinderen in elke klas
9%	van de middelbare scholieren wordt gepest, met een stijgende trend
20%	van de mbo-studenten wordt gepest
27%	van de werknemers wordt gepest — 2,6 miljoen mensen (CNV, 2024)
16%	wordt gepest door de eigen leidinggevende
20%	van de sporters in verenigingen wordt gepest
20%	van de bewoners van woonzorgcentra krijgt met pesten te maken
400.000	jongeren worden jaarlijks online gepest
2x	zo vaak worden LHBTIQ+-jongeren gepest
40 jaar	later zijn de gevolgen van pesten nog meetbaar
€900	kost pesten bedrijven per medewerker per jaar

Alle materialen en artikelen op één plek

Dit is niet ons eerste jaar. Op stoppestennu.nl staat een van de grootste gratis kennisbanken over pesten in Nederland — hieronder per categorie, met de pagina's die ik kon verifiëren als werkende link, en de overige titels zodat jij ze met één klik aan de juiste URL kunt koppelen.

Pesten aanpakken als groepsproces, met de hele groep of klas | Gouden Weken | Week tegen Pesten | 365 dagen per jaar

Wetenschappelijke onderzoeken en verder lezen over pesten aanpakken als groepsproces

Gratis lesmaterialen en werkvormen

Over Stop Pesten Nu

Stichting Stop Pesten Nu is sinds 2013 dé gratis, landelijke kennisbron over pesten en online pesten in Nederland — voor kleuters tot senioren, van klaslokaal tot zorginstelling. Wij zijn de enige organisatie in Nederland die alle doelgroepen bedient: van school tot werkvloer, van sportvereniging tot woonzorgcentrum.

14 jaar actief, volledig zonder subsidie — afhankelijk van donaties en vrijwilligers
Erkend als digitaal erfgoed door de Koninklijke Bibliotheek, in het kader van het UNESCO Charter on the Preservation of the Digital Heritage (sinds 15 februari 2017)
550.000+ bezoekers per jaar
900+ gratis lesmaterialen voor PO, VO en mbo
Samenwerkingen met o.a. het Korps Mariniers, PABO's, woonzorgcentra, bedrijven, scholen van PO tot universiteit, KPN en rapper Snelle
Gepitcht voor Koning Willem-Alexander
Media: NPO Radio 1, NOS, RTL, Hart van Nederland, HLF8, Metro, Omroep Brabant, Nu.nl, De Gelderlander en vele anderen

Een persoonlijk woord van Patricia Bolwerk

Ik weet zelf hoe het voelt om in de brugklas gepest te worden — door klasgenoten, en door mijn eigen leraar. Ik heb dat lang weggestopt, tot het werk voor Stop Pesten Nu het terugbracht. Stop Pesten Nu begon als een uit de hand gelopen hobby op Twitter: ik wilde dat heel Nederland zou praten en schrijven over pesten. Dat is nu 14 jaar later nog steeds waarom dit werk niet kan wachten — niet tot volgend jaar, en niet tot de volgende themaweek. "Pesten is te stoppen. Door jou en mij. Als we allemaal in onze eigen omgeving rondkijken, schieten we veel harder op dan alleen met beleid en protocollen." — Patricia Bolwerk

Veelgestelde vragen over de Week tegen Pesten

Wanneer is de Week tegen Pesten 2026?
Van 21 t/m 25 september 2026 — jaarlijks in de vierde week van september.
Wie coördineert de Week tegen Pesten in Nederland?
Stichting School & Veiligheid, in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW).
Wat doet Stop Pesten Nu tijdens de Week tegen Pesten?
Wij sluiten ieder jaar aan met eigen gratis materialen, artikelen, posters, checklists, reflectiekaarten en werkvormen, vanuit ons vaste hoofdthema: pesten aanpakken als groepsproces, met de hele klas of groep.
Is het materiaal gratis?
Ja. Alle online materialen, posters, artikelen, werkvormen en checklists zijn gratis te downloaden. Trainingen, gastlessen, workshops en maatwerktrajecten vallen hier niet onder.
Voor welke onderwijsniveaus zijn de materialen geschikt?
Primair onderwijs, voortgezet onderwijs, mbo en gespecialiseerd onderwijs — waar nodig apart uitgewerkt per niveau.
Kan ik de materialen ook buiten de Week tegen Pesten gebruiken?
Ja, het hele jaar door: tijdens de Gouden Weken, introductieweken, mentorlessen, burgerschapslessen en lessen over sociale veiligheid en online pesten.

Aan de slag

Bekijk de gratis materialen, of steun ons werk zodat we dit ook volgend jaar weer gratis kunnen aanbieden.

Bekijk alle gratis lesmaterialen voor de Week tegen Pesten 2026
Bekijk het volledige lesmateriaal-overzicht (900+ suggesties)
Steun Stop Pesten Nu met een donatie
Bekijk het cursusaanbod van de Stop Pesten Nu Academy [link invoegen]

Stichting Stop Pesten Nu — sinds 2013 dé kennisbron over pesten in Nederland, van kleuter tot senior, van school tot werkvloer. Erkend als digitaal erfgoed door de Koninklijke Bibliotheek (UNESCO Charter). Volledig zonder subsidie, volledig afhankelijk van donaties.

Pesten aanpakken als groepsproces: werk aan een veilige klas | Stop Pesten Nu