Leerdoel: aan het eind van deze les heeft de klas samen minstens drie afspraken gemaakt over hoe ze met elkaar omgaan, en weet iedere leerling wat hij of zij zelf kan doen om deze afspraken te laten lukken.
Kerngegevens
- Doelgroep: leerlingen van groep 6, 7 en 8 (9 tot 12 jaar).
- Duur: 50 minuten, klassikaal en in groepjes, met een individuele opdracht op het werkblad.
- Plaats in de reeks: les 3 van 5. In les 1 en 2 hebben leerlingen geleerd situaties te herkennen en anderen erbij te betrekken. In deze les zet de klas dat om in eigen afspraken over hoe ze met elkaar willen omgaan.
- Benodigdheden: een kring van stoelen of een plek op de grond, een groot vel papier of flip-overvel voor de klasposter, stiften, het werkblad voor iedere leerling, pen of potlood.
Wetenschappelijke basis
Onderzoek van René Veenstra en Gijs Huitsing (Rijksuniversiteit Groningen) laat zien dat groepsnormen een sterke invloed hebben op het gedrag binnen een klas: leerlingen passen hun gedrag aan wat de groep normaal vindt. Wanneer een klas zelf eigenaar is van die norm, in plaats van dat deze wordt opgelegd, werkt dit beter door in het gedrag van de hele groep (Veenstra & Huitsing, Rijksuniversiteit Groningen).
Onderzoek naar schoolklimaat en het gedrag van omstanders laat bovendien zien dat de ervaren groepsnorm sterk samenhangt met de bereidheid van leerlingen om voor een klasgenoot op te komen: hoe positiever de norm wordt ervaren, hoe groter de kans dat leerlingen ingrijpen (School Climate and Bullying Bystander Responses, PubMed Central).
Bron voor achtergrondvisie: stoppestennu.nl.
Voorbereiding voor de docent
- Zet de stoelen in een kring, of vraag leerlingen op de grond te gaan zitten, zodat iedereen elkaar kan zien.
- Zorg voor een groot vel papier of flip-overvel en stiften voor de klasposter.
- Print het werkblad voor iedere leerling.
- Lees de docentkaarten aan het eind van dit document door voordat je start.
- Bedenk vooraf een plek in het lokaal waar de klasposter na deze les kan blijven hangen.
Lesverloop
1. Opening (5 minuten)
Dit is het vaste startritueel dat aansluit op de afsluiting van les 2.
Vorige week hebben we het gehad over wat onze klas leuk maakt voor iedereen. Wie wil er kort vertellen: heb je iemand erbij betrokken deze week? [wacht twee of drie reacties af, bevestig kort en positief]
Vandaag gaan we iets bijzonders doen. We gaan samen, met de hele klas, onze eigen afspraken maken over hoe we met elkaar omgaan. Niet regels die ik aan jullie opleg, maar afspraken die we samen bedenken.
2. Waarom eigen afspraken werken (10 minuten)
Leg met onderstaande tekst het verschil uit tussen een opgelegde regel en een eigen afspraak.
Op veel plekken hangt een regel die zegt: 'Hier wordt niet gepest.' [pauze] Dat klinkt logisch, maar het zegt eigenlijk niet zo veel over wat je dan wél doet. Daarom gaan wij het anders doen. Wij maken afspraken die beginnen met: 'In onze klas doen we...'
Bijvoorbeeld: 'In onze klas laten we niemand alleen staan.' Of: 'In onze klas vragen we door als we iets niet begrijpen.' [pauze] Zo weet iedereen precies wat we wél van elkaar verwachten.
3. Kernactiviteit - onze klasafspraken (20 minuten)
Verdeel de klas in groepjes van drie of vier leerlingen. Geef elk groepje een vel papier. Loop rond en help groepjes die vastlopen met voorbeelden uit het antwoordmodel. Verzamel daarna klassikaal de afspraken op het bord en kies er samen vijf uit voor de klasposter.
Ga in je groepje aan de slag. Bedenk met elkaar minstens drie afspraken die beginnen met: 'In onze klas...' Schrijf ze op het vel papier. [geef ongeveer tien minuten de tijd]
Wie wil er een afspraak van zijn of haar groepje voorlezen? [verzamel de afspraken op het bord]
Laten we er samen vijf uitkiezen die op onze eigen klasposter komen. Welke vijf vinden jullie het belangrijkst? [laat de klas hierover stemmen of samen kiezen, schrijf de gekozen afspraken op de poster]
4. Werkblad (10 minuten)
Deel het werkblad uit. Laat leerlingen dit individueel invullen, na het bekijken van de net gemaakte klasposter.
5. Vaste afsluiting (5 minuten)
Deze afsluiting is hetzelfde als in les 1 en 2, zodat leerlingen weten wat ze kunnen verwachten.
Stap 1. Wat heb je vandaag ontdekt? [wacht twee of drie reacties af]
Stap 2. Wat vond je lastig aan deze les? [wacht twee of drie reacties af]
Stap 3. Wat ga jij deze week zelf proberen? Dit mag je voor jezelf houden, je hoeft het niet hardop te zeggen. [korte stilte]
Stap 4. Volgende week beginnen we hiermee: wie heeft zich aan een van onze klasafspraken gehouden deze week? Denk daar deze week alvast over na.
Werkblad leerling
Naam (optioneel, mag ook alleen voor jezelf): ____________________
1. Welke afspraak van de klas vind jij het belangrijkst? Waarom?
2. Bij welke afspraak vind jij het soms lastig om je eraan te houden?
3. Wat kun jij zelf doen om deze afspraken te laten lukken?
4. Wat ga jij deze week zelf proberen? (Dit hoef je niet te delen met de klas.)
Antwoordmodel voor de docent
Dit werkblad heeft geen goed of fout antwoord. Gebruik onderstaande voorbeelden om te beoordelen of een leerling het onderwerp begrepen heeft, en om groepjes die vastlopen bij de kernactiviteit op weg te helpen.
Voorbeeldafspraken voor groepjes die vastlopen
- In onze klas laten we niemand alleen staan.
- In onze klas lachen we niet mee als iemand gepest wordt.
- In onze klas vragen we door als we iets niet begrijpen.
- In onze klas helpen we elkaar als iets niet lukt.
- In onze klas mag iedereen meedoen.
Vraag 1 en 2 - beoordeling
Elk antwoord is goed zolang de leerling een concrete afspraak noemt en uitlegt waarom, ook als het antwoord op vraag 2 een afspraak is die de leerling zelf lastig vindt. Dat eerlijk benoemen is juist een teken dat de leerling het begrepen heeft.
Vraag 3 en 4 - beoordeling
Belangrijk is dat de leerling een concrete, kleine en haalbare bijdrage noemt, bijvoorbeeld 'ik ga even vragen of iemand meedoet als ik zie dat diegene alleen staat' in plaats van een vaag voornemen zoals 'ik ga me aan de afspraken houden'.
Docentkaarten
Print onderstaande kaarten los uit en houd ze binnen handbereik tijdens de les.
Als de discussie uit de hand loopt |
Onderbreek rustig, zonder iemand terecht te wijzen: 'Ik merk dat dit onderwerp veel losmaakt, en dat is logisch.' Breng het terug naar de afspraak in plaats van de persoon: 'Laten we het weer over de afspraak hebben, niet over wie zich er wel of niet aan houdt.' Als het over een concreet, actueel conflict in de klas gaat: benoem dat dit apart, buiten deze les om, wordt besproken, en kom er zelf op terug. |
Als de bel gaat voordat je klaar bent |
Sla nooit de vaste afsluiting over, ook niet in verkorte vorm. Kort de kernactiviteit in: laat groepjes één afspraak bedenken in plaats van drie, en kies er met de klas drie in plaats van vijf voor de poster. Zeg tegen de klas: 'We maken onze klasposter de volgende les helemaal af, dan gaan we daar direct mee verder.' |
Start volgende les in 3 minuten |
Vorige week hebben we samen onze klasafspraken gemaakt en op de poster gezet. Wie wil er kort vertellen: heb je je aan een van onze afspraken gehouden deze week, of heb je iemand anders dat zien doen? (Wacht twee of drie reacties af, bevestig kort en positief, ga daarna verder met de nieuwe les.) |
Bronnen
Veenstra, R. & Huitsing, G. Bullying in classrooms: Participant roles from a social network perspective. Rijksuniversiteit Groningen, Onderzoeksportaal. https://research.rug.nl/en/publications/bullying-in-classrooms-participa...
School Climate and Bullying Bystander Responses in Middle and Secondary School. PubMed Central. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9015685/
Stichting Stop Pesten Nu. www.stoppestennu.nl
Onderwijssoort:
PO / Primair onderwijs - basisonderwijs