1. Lesdoel en kernboodschap
Leerlingen leren subtiele signalen van buitensluiten in een vriendengroep te onderscheiden van gewone, onschuldige dingen — en ontdekken dat buitensluiten rond bijvoorbeeld een verjaardagsfeestje zelden hard en duidelijk is, maar meestal bestaat uit een stapeling van kleine dingen.
Sprekerstekst: zie 3.1.
- Werkvorm: Kaartspel (sorteer- en gespreksspel)
- Doelgroep: Basisonderwijs, groep 6-8 (9-12 jaar)
- Duur: 25 minuten (20 min: speel met 12 i.p.v. 15 kaarten; 35 min: voeg de verdiepingsronde in 6 toe)
- Groepsgrootte: hele klas, groepjes van 3-4
- Setting van de casus: vriendengroep / verjaardagsfeestje
► Download het lesmaterial en de werkmaterialen.
2. Wetenschappelijke onderbouwing
- Nicki Crick en Jennifer Grotpeter (Verenigde Staten) onderzochten als eersten wat zij "relationele agressie" noemen: het gebruiken van vriendschappen en de groep om iemand pijn te doen, bijvoorbeeld door roddelen of iemand buitensluiten. Zij deden dit onderzoek onder kinderen van rond de tien jaar oud — precies de leeftijd van groep 6-8. Deze vorm van pesten is vaak lastiger te zien dan fysiek pesten, maar even schadelijk. Bron: Crick, N.R. & Grotpeter, J.K. (1995). Relational Aggression, Gender, and Social-Psychological Adjustment. Child Development. https://srcd.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8624.1995.tb...
- De Anti-Bullying Alliance (VK) noemt buitensluiten bij een feestje of activiteit, en roddelen, klassieke, subtiele vormen van pesten die vaak niet als pesten worden herkend omdat er geen directe belediging plaatsvindt. Bron: Anti-Bullying Alliance, Focus on: Bullying. https://anti-bullyingalliance.org.uk/tools-information/all-about-bullyin...
- PREVNet (Canada) benadrukt dat het buitensluiten van een kind uit een groep — ook als het "toevallig" lijkt — een van de meest voorkomende en meest onderschatte vormen van pesten onder kinderen is. Bron: PREVNet, Queen's University / York University, Canada. https://www.queensu.ca/psychology/people/wendy-craig
3. Draaiboek
Tijd | Onderdeel |
0:00-0:05 | Opening: kernboodschap |
0:05-0:08 | Instructie spel + groepsindeling |
0:08-0:20 | Kaartspel: sorteren, bespreken, scoren (ronde 1) |
0:20-0:23 | Klassikaal gesprek over de lastigste kaarten |
0:23-0:25 | Afsluiting + evaluatievraag |
3.1 Sprekerstekst opening
"Stel je voor: je hoort dat er een feestje is geweest en jij was er niet bij, terwijl je dacht dat je erbij hoorde. Niemand heeft iets lelijks tegen je gezegd. Niemand heeft je uitgescholden. Maar het voelt niet goed. Is dat gewoon pech — of is dat een signaal? Vandaag spelen jullie een kaartspel waarin je dat onderscheid moet leren maken."
3.2 Speluitleg (sprekerstekst)
"Ieder groepje krijgt 15 situatiekaarten, allemaal gebaseerd op het verhaal van Jill en het verjaardagsfeestje van Noor. Leg om de beurt een kaart open en beslis samen: is dit een signaal van buitensluiten of pesten, of is dit gewoon iets normaals? Leg de kaart op de juiste stapel. Aan het eind vergelijken we met de antwoordkaart."
Benodigdheden: per groepje 1 set van 15 situatiekaarten (zie 4), 2 stapelkaarten ("Signaal" en "Geen signaal"), 1 antwoordkaart voor de docent (zie 5).
4. De casus en de situatiekaarten
Achtergrondverhaal voor de docent:
Noor viert dit weekend haar verjaardag en mag van haar ouders acht kinderen uitnodigen. Op school deelt ze de uitnodigingen stiekem uit tijdens het buitenspelen, zodat de juf het niet ziet. Jill, die al sinds groep 4 met deze groep omgaat, hoort hoe Yara aan Splinter vraagt of hij "ook al een cadeautje voor zaterdag" heeft. Jill vraagt voorzichtig waar het over gaat, waarop Yara snel zegt "oh niks, gewoon iets", en het gesprek stopt meteen. Die middag hoort Jill twee klasgenoten fluisteren over "bij Noor thuis" en ziet ze dat er stiekem uitnodigingskaartjes worden doorgegeven onder de tafel — zij krijgt er geen. Jill vraagt in de pauze aan een paar kinderen of er dit weekend iets leuks te doen is; Splinter zegt kort "gewoon relaxen denk ik", terwijl hij op dat moment al weet dat bijna de hele vriendengroep bij Noor zal zijn. Cas, die ook is uitgenodigd, voelt zich er ongemakkelijk bij en vraagt Jill die middag apart: "gaat het een beetje?", zonder te zeggen waarom hij dat vraagt. Op maandag na het feestje hoort Jill per ongeluk hoe Yara tegen een ander meisje zegt dat het "best leuk" was zonder Jill erbij, "want die maakt altijd zo'n gedoe overal van" — een opmerking die niemand tegenspreekt. Als Jill er later voorzichtig naar vraagt bij Noor, zegt Noor lachend "ik mocht van mijn ouders maar acht kinderen vragen, snap toch dat het niet anders kon", terwijl uit de verhalen blijkt dat er uiteindelijk negen kinderen waren, want er was ook een nichtje van Noor bij. Jill besluit er verder niks meer over te zeggen en trekt zich de weken daarna vaker terug tijdens de pauze, terwijl de rest van de groep niet lijkt te merken dat er iets is veranderd.
De 15 situatiekaarten:
1. Yara en Splinter fluisteren over het feestje en stoppen meteen als Jill ernaar vraagt.
2. Er worden stiekem uitnodigingskaartjes doorgegeven onder de tafel — Jill krijgt er geen.
3. Splinter doet alsof er dat weekend niks te doen is, terwijl hij het tegendeel weet.
4. Cas vraagt Jill apart of het goed gaat, zonder te zeggen waarom.
5. Yara zegt dat het "best leuk" was zonder Jill, "want die maakt altijd zo'n gedoe".
6. Niemand spreekt Yara's opmerking tegen.
7. Noor legt uit dat ze maar acht kinderen mocht uitnodigen van haar ouders.
8. Uit de verhalen blijkt dat er negen kinderen waren, want er was ook een nichtje bij. (ondermijnt Noors uitleg)
9. Jill trekt zich de weken erna vaker terug tijdens de pauze.
10. De kaartjes worden stiekem doorgegeven, zodat de juf het niet ziet.
11. Noor vraagt Jill een paar weken later gewoon om samen te spelen na school. (neutraal — juist positief signaal)
12. De klas plant een gezamenlijk speldag waar iedereen welkom is. (neutraal — inclusief initiatief)
13. Jill's moeder vraagt hoe het was op school die dag. (neutraal — heeft niks met de groep te maken)
14. Cas laat de klas een grappig filmpje zien dat niks met het feestje te maken heeft. (neutraal — gewoon leuk gebaar)
15. Splinter vraagt Jill een dag later gewoon om samen aan een rekensom te werken. (neutraal — normale samenwerking)
5. Antwoordkaart (voor de docent, met uitleg per kaart)
Kaart | Signaal of geen signaal? | Uitleg |
1 | Signaal | Fluisteren en meteen stoppen is een bekend signaal van buitensluiten — het gaat niet om de inhoud, maar om het geheimhouden |
2 | Signaal | Zichtbaar maken wie er wel bij hoort en wie niet, is een directe vorm van buitensluiten |
3 | Signaal | Bewust een halve waarheid vertellen om Jill niet te laten weten wat er speelt |
4 | Signaal (maar ook zorgzaam) | Cas voelt het ongemak aan, maar durft het alleen apart en indirect te benoemen |
5 | Signaal | Een gemene opmerking over Jill's karakter, gebruikt om het buitensluiten goed te praten |
6 | Signaal | Niemand tegenspreken maakt de opmerking normaal en bevestigt dat de groep het "gewoon" vindt |
7 | Geen signaal (op zichzelf) | Een beperkt aantal kinderen mogen uitnodigen is normaal en geen pestgedrag op zich |
8 | Signaal | Dit ondermijnt kaart 7 — de uitleg klopt niet, wat erop wijst dat Jill expres is overgeslagen |
9 | Signaal | Concreet, zichtbaar gevolg: Jill trekt zich terug — een duidelijk teken dat er iets mis is |
10 | Signaal | Stiekem doen zodat de juf het niet ziet, laat zien dat de kinderen zelf weten dat het niet oké is |
11 | Geen signaal (positief) | Een individuele, oprechte uitnodiging is juist een teken van erbij horen |
12 | Geen signaal (positief) | Een inclusief initiatief van de klas, het tegenovergestelde van buitensluiten |
13 | Geen signaal | Heeft niks met de groep of het pesten te maken |
14 | Geen signaal | Neutraal, leuk gebaar zonder uitsluitende bedoeling |
15 | Geen signaal | Gewone samenwerking, geen aanwijzing voor buitensluiten |
Veelgemaakte denkfout: leerlingen zien kaart 7 op zichzelf soms al als "bewijs" dat Noor iets fout deed. Leg uit dat een beperkt aantal kinderen uitnodigen heel normaal is — het probleem zit in de manier waarop het rondom Jill werd verzwegen en verdraaid (kaart 1, 2, 3, 8, 10), niet in de uitnodiging zelf.
6. Klassikale bespreking (sprekerstekst + voorbeeldvragen)
"Welke kaart leverde in jullie groepje de meeste discussie op? Vaak zijn dat niet de duidelijkste kaarten, maar juist de kaarten die op zichzelf onschuldig lijken."
Voorbeeldvragen:
- "Waarom is kaart 7 (beperkt aantal gasten) geen signaal, maar kaart 8 (het aantal klopt niet) wel?" (Verwacht: het gaat niet om de regel zelf, maar om de oneerlijke uitleg eromheen.)
- "Cas vraagt Jill apart of het gaat (kaart 4). Is dat genoeg, of had hij meer kunnen doen?"
- "Waarom spreekt niemand Yara's opmerking tegen (kaart 5-6)?"
Verdiepingsronde (bij 35 minuten): laat groepjes zelf 2 nieuwe kaarten bedenken — één duidelijk signaal, één duidelijk geen signaal — gebaseerd op een eigen (algemeen, niet-persoonlijk) voorbeeld, en laat andere groepjes die kaarten sorteren.
7. Signalering — subtiele signalen in een vriendengroep
Signaal | Wat is zichtbaar | Waarom belangrijk | Interventiezin |
Fluisteren en meteen stoppen | Gesprek stopt zodra iemand erbij komt staan | Maakt duidelijk dat er iets wordt achtergehouden, speciaal voor die persoon | "Ik zag dat het gesprek stopte toen [naam] erbij kwam. Wat was er aan de hand?" |
Zichtbaar maken wie erbij hoort | Kaartjes/lijstjes van wie er wel is uitgenodigd, doorgegeven waar het slachtoffer bij zit | Bevestigt in het openbaar wie binnen en wie buiten de groep valt | "Wat doet zo'n kaartje met iemand die er niet bij staat?" |
Halve waarheid vertellen om iemand buiten te houden | Iemand doet alsof er niks te doen is, terwijl het tegendeel waar is | Bewust verzwijgen om iemand niet te laten weten wat er speelt | "Ik hoorde dat je wist van het feestje. Waarom zei je dat niet tegen [naam]?" |
Gemene opmerking als rechtvaardiging | Iemands karakter wordt gebruikt als reden voor buitensluiten ("maakt altijd gedoe") | Praat het buitensluiten goed in de ogen van de groep, zonder dat het waar hoeft te zijn | "Waarom denk je dat over [naam]? Waar is dat op gebaseerd?" |
Terugtrekgedrag na een gebeurtenis | Kind wordt stiller, trekt zich terug tijdens de pauze | Zichtbaar gevolg dat vaak niet gekoppeld wordt aan wat er gebeurd is | "Ik merk dat je je vaker terugtrekt. Is er iets gebeurd?" |
Iets stiekem doen zodat de juf het niet ziet | Kaartjes/berichten worden expres verstopt voor de leerkracht | Laat zien dat de kinderen zelf al aanvoelen dat het niet eerlijk is | "Waarom moest dit stiekem, als het niks verkeerds is?" |
8. Observatiepunten voor de docent
- Let op groepjes die kaart 11, 12, 13 of 14 tóch als "signaal" bestempelen — kans om overdreven wantrouwen te bespreken.
- Let op leerlingen die zichtbaar stil worden bij kaart 5 (de gemene opmerking) — mogelijk eigen herkenning.
- Noteer welke groepjes kaart 7 en 8 los van elkaar behandelen in plaats van in samenhang — dat wijst op moeite met het volgen van een patroon over meerdere signalen heen.
9. Evaluatievragen (met antwoordmodel)
Vraag: "Wat is het verschil tussen kaart 7 (beperkt aantal gasten) en de rest van het verhaal?"
Antwoordmodel: Kaart 7 op zich is een normale, redelijke regel; het probleem zit in wat eromheen gebeurt — het verzwijgen, het geroddel, de gemene opmerking — niet in de regel zelf.
Vraag: "Bedenk één zin die Cas had kunnen zeggen tegen de groep, in plaats van alleen apart aan Jill te vragen of het goed gaat."
Antwoordmodel: Geen vast antwoord; beoordeel op of het de groep aanspreekt in plaats van alleen Jill te steunen, bijv. "waarom weet Jill hier niks van, ze hoort er toch ook bij?"
10. Checklist voorbereiding docent
☐ 15 situatiekaarten per groepje geprint en geknipt
☐ 2 stapelkaarten ("Signaal" / "Geen signaal") per groepje
☐ Antwoordkaart (sectie 5) bij de hand voor de docent
☐ Groepjes van 3-4 vooraf ingedeeld
☐ Sprekerstekst 3.1 en 3.2 doorgenomen
☐ Nagedacht: is er in de klas recent een vergelijkbare situatie geweest rond een feestje? Plan zo nodig een individueel moment na de les.
☐ Overweeg dit moment te koppelen aan een klassenafspraak over uitnodigingen (bijv. iedereen of niemand uitnodigen bij een feestje).
Bronnenlijst
- Crick, N.R. & Grotpeter, J.K. (1995). Relational Aggression, Gender, and Social-Psychological Adjustment. Child Development, 66(3). https://srcd.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8624.1995.tb...
- Anti-Bullying Alliance (VK). Focus on: Bullying. https://anti-bullyingalliance.org.uk/tools-information/all-about-bullyin...
- PREVNet (Promoting Relationships and Eliminating Violence Network), Queen's University / York University, Canada. https://www.queensu.ca/psychology/people/wendy-craig
Onderwijssoort:
PO / Primair onderwijs - basisonderwijs