PO Vriendschapsboom: samen één groot kunstwerk

Herkenbaar uit de praktijk

In groep 5 valt het de leerkracht op dat een aantal kinderen tijdens het buitenspelen steeds in dezelfde groepjes blijft, en dat twee kinderen, Elif en Thijs, bijna nooit worden gevraagd om mee te doen. Er gebeurt niets ergs: er wordt niet gescholden, er is geen ruzie. Maar de klas mist iets: een gevoel van ‘wij horen allemaal een beetje bij elkaar’. In plaats van dit alleen te bespreken, besluit de leerkracht een gezamenlijk kunstwerk te maken waarin ieder kind letterlijk een eigen plek krijgt, naast alle anderen.

► Download het lesmateriaal

Wat leren kinderen?

• Zij ervaren dat iedereen in de klas een zichtbare, gelijkwaardige plek heeft in een gezamenlijk werk.
• Zij oefenen met het benoemen van iets kleins en concreets dat ze fijn vinden aan de klas, en iets dat ze zelf willen bijdragen.
• Zij ervaren samen werken aan iets groters dan wat ze alleen zouden kunnen maken.

Waarom deze les?

Het Australische Friendly Schools-onderzoeksprogramma, een van de langstlopende schoolbrede pestpreventieprogramma's ter wereld en oorspronkelijk ontwikkeld voor zowel het primair als het voortgezet onderwijs, laat zien dat een schoolbrede, positieve aanpak waarin de hele groep actief wordt betrokken, bijdraagt aan het verminderen van pestgedrag (Cross, Runions & Pearce, 2021). Een zichtbaar, gezamenlijk kunstwerk waarin ieder kind een eigen plek krijgt, sluit aan bij dit uitgangspunt: het maakt het gevoel van erbij horen letterlijk zichtbaar voor de hele klas.

Doelgroep en wanneer inzetten

• Doelgroep: groep 3 t/m 8 (goed te differentiëren naar leeftijd)
• Wanneer inzetten: Week tegen Pesten, begin van het schooljaar, na een periode waarin de groepssfeer aandacht nodig heeft

Praktische informatie

• Duur: 70 minuten, eventueel te verdelen over twee kortere lessen
• Doelgroep: groep 3 t/m 8
• Uitvoerder: groepsleerkracht
• Benodigde materialen: groot vel papier of karton voor de boomstam en takken (zelf te tekenen door de leerkracht of een paar kinderen), gekleurd papier, scharen, lijm, stiften voor de blaadjes
• Werkvormen: individueel een blaadje maken, samen één groot werk opbouwen

Lesopbouw

Volledige lesuitvoering

Stap 1 — Introductie

“Vandaag maken we samen één groot kunstwerk: een vriendschapsboom. Op de boomstam die ik al heb klaargemaakt, komt straks van ieder kind in de klas een eigen blaadje. Niemand krijgt een groter of kleiner blaadje: iedereen krijgt evenveel plek. Het gaat er niet om wie het mooiste blaadje maakt. Het gaat erom dat we aan het einde een boom hebben waar iedereen echt bij hoort.”

Stap 2 — Waarom deze opdracht

“Onderzoek naar pesten op scholen laat zien dat het helpt als de hele klas samen aan een positieve, zichtbare boodschap werkt, in plaats van dat we alleen praten over wat er niet goed gaat. Onze boom laat straks zien dat iedereen een plek heeft, ook de kinderen die soms niet worden gevraagd om mee te doen.”

Stap 3 — Inspiratie

Voordat kinderen hun blaadje invullen, geef je een paar voorbeelden van dingen die op een blaadje kunnen staan (zonder een compleet voorbeeld voor te doen, zodat kinderen zelf blijven nadenken):

• iets wat je fijn vindt aan een klasgenoot
• iets wat je zelf deze week wilt doen om iemand erbij te laten horen
• een klein tekeningetje dat past bij hoe jij je in de klas voelt
• een woord in plaats van een hele zin

Stap 4 — Creatieve opdracht

Ieder kind vult onderstaand blaadje in en knipt het uit (of de leerkracht heeft van tevoren blaadjes in verschillende vormen geknipt om op te schrijven en te versieren).

Stap 5 — Museumkaartje

Voor deze les geldt het ingevulde blaadje zelf al als toelichting: naam, wat het kind fijn vindt aan de klas, en de belofte voor deze week staan er al op. Een apart kaartje is niet nodig.

Stap 6 — Samen opbouwen en presenteren

Om de beurt plakt ieder kind zijn of haar blaadje op de boom en leest hardop voor wat erop staat (of de leerkracht leest het voor). Er is geen volgorde op basis van populariteit: bijvoorbeeld op alfabetische volgorde van voornaam, zodat de volgorde eerlijk is.

Stap 7 — Nadenken (reflecteren)

Laat de kinderen in de kring nadenken, of laat oudere kinderen (groep 7-8) dit kort opschrijven.

Stap 8 — Vertalen naar de eigen klas

Bespreek met de klas: ‘Wat zagen we terug in de blaadjes van vandaag? Zijn er kinderen die vaker worden gevraagd om mee te doen dan andere kinderen? Wat kunnen we daaraan doen?’

Stap 9 — Samen afspraken maken

De klas maakt twee of drie afspraken over hoe iedereen erbij wordt betrokken, bijvoorbeeld: ‘bij het kiezen van groepjes let iedereen erop dat niemand als laatste overblijft’, of ‘we vragen minstens één keer per week een klasgenoot waar we normaal niet mee spelen om mee te doen’.

Stap 10 — Hoe houden we ons hieraan

Hang de vriendschapsboom op een vaste, zichtbare plek in het lokaal. Plan over vier weken een moment waarop de klas samen terugkijkt of de afspraken zijn gelukt, en voeg eventueel nieuwe blaadjes toe.

Let op tijdens de les

• Welke kinderen hebben moeite om iets te bedenken voor hun blaadje; bied hulp zonder het voor te zeggen.
• Welke kinderen worden in de klas vaker of minder vaak genoemd tijdens het gesprek in stap 8.

Veelgemaakte denkfouten

• Denken dat het blaadje er mooi uit moet zien om waardevol te zijn.
• Denken dat deze les alleen leuk is en niets met pesten te maken heeft: juist het gevoel van erbij horen voorkomt buitensluiting.
• De boom ophangen en er daarna niet meer naar terugkijken.

Differentiatie

• Groep 3-4: laat kinderen alleen een tekening maken in plaats van tekst schrijven, en laat de leerkracht de belofte erbij opschrijven na een kort gesprekje.
• Groep 7-8: mag een uitgebreidere tekst op het blaadje schrijven, of zelf een vorm bedenken die past bij hun boodschap.

Evaluatie

Checklist voorbereiding

☐  Grote boomstam en takken vooraf getekend of geknipt (op groot papier of karton).

☐  Gekleurd papier, scharen, lijm en stiften voor de blaadjes klaargezet.

☐  Blaadjes-sjabloon gekopieerd (in dit document, één per kind).

☐  Vaste, zichtbare plek in het lokaal gereserveerd om de boom op te hangen.

☐  Terugkijkmoment over vier weken ingepland.

Bronnen

Cross, D., Runions, K.C., & Pearce, N. (2021). Friendly schools' bullying prevention research: Implications for school counsellors. Journal of Psychologists and Counsellors in Schools. https://doi.org/10.1017/jgc.2021.19

Friendly Schools, achtergrondinformatie onderzoeksprogramma: https://friendlyschools.com.au/

Stop Pesten Nu: www.stoppestennu.nl

Week tegen Pesten 2026: https://www.stoppestennu.nl/week-tegen-pesten-2026-stop-pesten-nu-0