Rollen bij pesten

Pesten is een complex sociaal fenomeen dat niet alleen de direct betrokkenen raakt, maar een groepsproces is waarbij alle leden van die groep een rol spelen. Het is cruciaal om te begrijpen welke rollen er zijn en hoe deze te herkennen om pesten effectief te bestrijden.

De belangrijkste rollen bij pesten zijn

• De gepeste (het slachtoffer)
• De pester (de dader)
• De meelopers (actief en passief)
• De omstanders
• De klas / groep (als geheel)

Hieronder worden de kenmerken van deze rollen en hoe ze te herkennen zijn, beschreven:

1. De gepeste / het slachtoffer

De impact van pesten op slachtoffers is vaak ernstig en langdurig, zowel emotioneel, psychologisch, fysiek als academisch. Slachtoffers voelen zich dagelijks onzeker en bang.

Kenmerken en signalen van herkenning bij de gepeste:

• Emotioneel en psychologisch:
  • Ervaren angst en depressie, soms leidend tot angststoornissen en depressieve symptomen die jaren kunnen aanhouden.
  • Een laag zelfbeeld en minderwaardigheidsgevoelens, waarbij ze zichzelf minder leuk vinden en twijfelen aan hun eigenwaarde.
  • Kunnen Posttraumatische Stressstoornis (PTSS) ontwikkelen, vooral bij ernstig of langdurig pesten.
  • Voelen zich eenzamheid en ontwikkelen sociale angst, wat hen kwetsbaar maakt voor verdere psychische problemen.
  • In ernstige gevallen kan het leiden tot suïcidale gedachten.
  • Leggen vaak de schuld bij zichzelf en vragen zich af "wat is er mis met mij?".
  • Hersenen reageren op sociale buitensluiting op een vergelijkbare manier als op fysieke pijn, wat leidt tot sociale pijn.
  • Verhoogde gevoeligheid voor negatieve sociale interacties en zijn gespannen in nieuwe sociale situaties, reageren minder spontaan.
• Fysiek:
  • Lichamelijke verwondingen zoals blauwe plekken en snijwonden (bij fysiek geweld).
  • Psychosomatische klachten zoals hoofdpijn, buikpijn, slaapproblemen, misselijkheid, hartkloppingen, spierpijn en ademhalingsproblemen.
  • Een verzwakt immuunsysteem door chronische stress, waardoor ze vatbaarder zijn voor infecties en ziekten.
• Academisch en sociaal:
  • Concentratieproblemen en slechte prestaties op school.
  • Verzuim en schooluitval uit angst voor confrontaties.
  • Minder kans op stabiele en langdurige relaties en minder sociale steun in hun volwassen leven.
  • Lager opleidingsniveau en minder verdienen in hun volwassen leven.
  • Mannen hebben een grotere kans op werkloosheid.
• Herkenning van pesten bij kinderen (door ouders):
  • Kind trekt zich meer dan normaal terug.
  • Onverklaarbare blauwe plekken, schrammen of wondjes.
  • Presteert opeens minder goed op school.
  • Wil niet meer naar school of de sport- of hobbyclub.
  • Wil vragen over school/club niet beantwoorden.
  • Ontwijkt specifieke plekken.
  • Klaagt over buikpijn of hoofdpijn zonder ziek te zijn.

2. De pester / de dader

Hoewel pesters op korte termijn soms populariteit of status ervaren, ondervinden ook zij negatieve gevolgen op de lange termijn.

Kenmerken en signalen van herkenning bij de pester

• Gedrag en intentie:
  • Doet opzettelijk gemeen tegen een ander.
  • Streeft naar sociale dominantie en probeert zichzelf hoger op de sociale ladder te plaatsen door anderen naar beneden te halen.
  • Kan zeggen dat het gedrag "onschuldig" of "maar een grapje" is, zelfs als het pijn veroorzaakt en ten koste gaat van de ander [70, 77, My previous responses].
  • Heeft vaak weinig inlevingsvermogen.
  • Kan online verder gaan door de anonimiteit en het gebrek aan directe confrontatie [86, My previous responses].
• Onderliggende problemen en lange termijn gevolgen:
  • Moeite met gezonde relaties en kan door agressief gedrag sociaal geïsoleerd raken.
  • Kan schuldgevoelens en angst voor vergelding ervaren.
  • Pestgedrag wordt vaak veroorzaakt door onderliggende problemen zoals thuisproblemen, gebrek aan aandacht, eigen onzekerheden, een negatief zelfbeeld, of jaloezie.
  • Kan zelf vroeger gepest zijn en pesten om zichzelf te beschermen of macht te nemen.
  • Leert dat doelen bereikt kunnen worden zonder sociaal aangepaste onderhandeling, wat leidt tot onaangepaste gedragspatronen.
  • Jongens die pesten, lopen een grotere kans op vechtpartijen en criminele activiteiten.
  • Meisjes die pesten, hebben een grotere kans op betrokkenheid bij huiselijk geweld of om tienermoeder te worden.
  • Komen vaker met justitie in aanraking en drinken meer alcohol.
  • Ook gedachten over zelfmoord komen vaker voor bij pesters.
  • Lopen risico op disciplinaire maatregelen op school (schorsing, verwijdering) en juridische consequenties in ernstige gevallen (bv. cyberpesten).
  • Eigenschappen zoals narcisme, arrogantie en een gebrek aan empathie worden geassocieerd met een verhoogd risico op pesten.

3. De omstanders

Omstanders zijn getuigen van pestgedrag en spelen een cruciale rol in het groepsproces van pesten.

Pesten is een complex groepsproces waarbij naast de gepeste en de pester ook de omstanders een cruciale rol spelen. Deze omstanders, die zowel actief als passief kunnen zijn, worden vaak aangeduid als 'meelopers'. Hun gedrag kan het pesten versterken of juist helpen stoppen.

De rol van meelopers (omstanders) bij pesten

De rol van omstanders is cruciaal, omdat hun reactie de dynamiek van het pesten kan beïnvloeden:

1. Pesten als groepsproces:
   Pesten is niet alleen een probleem tussen de pester en de gepeste; alle kinderen in de groep spelen een rol. Omstanders kunnen de pester helpen, het slachtoffer helpen, of niets doen.
2. Signaal van acceptatie:
   Wanneer omstanders niets doen, kan dit door de pester worden geïnterpreteerd als een signaal dat het pesten geaccepteerd wordt, wat het pestgedrag in stand houdt.
3. Impact op de groepssfeer:
   Pesten leidt tot een slechte groepssfeer en vermindert de sociale veiligheid voor iedereen. Uit angst zijn mensen minder zichzelf, durven ze minder grapjes te maken, en kunnen vrienden tegen elkaar worden opgezet. Leraren ervaren dergelijke groepen vaak als 'moeilijk'.

Actieve meelopers (ondersteuners van de pester)

Actieve meelopers zijn degenen die de pester direct of indirect steunen, vaak uit angst of om zelf niet buiten de boot te vallen.

• Ondersteunend gedrag:
  Ze kunnen de pester helpen bij het pesten, bijvoorbeeld door mee te lachen, te roddelen of het slachtoffer te negeren.
• Angst om zelf gepest te worden:
  Soms beginnen meer mensen te pesten omdat ze bang zijn om zelf het volgende doelwit te worden.
• Stilzwijgend het kamp kiezen:
  Kinderen kunnen gedwongen worden om stilzwijgend het kamp van de pester te kiezen om te voorkomen dat ze zelf worden uitgesloten. Dit kan angst oproepen, omdat niemand weet wie de volgende is die gepest wordt.

Passieve meelopers (nietsdoende getuigen)

Passieve meelopers zijn getuigen die het pesten zien of horen gebeuren, maar niet ingrijpen.

• Gevoelens van machteloosheid en schuld:
  Ze voelen zich vaak machteloos omdat ze niet weten hoe ze effectief kunnen ingrijpen, en kunnen later schuldgevoelens ontwikkelen omdat ze het pestgedrag niet hebben geprobeerd te stoppen. Deze gevoelens kunnen hen jarenlang achtervolgen.
• Verhoogde stress en angst:
  Omstanders kunnen angstig worden, vooral als ze vrezen dat zij het volgende doelwit van pesten zullen zijn. Dit kan leiden tot verhoogde stress en angststoornissen.
• Secundaire traumatisering:
  In sommige gevallen kunnen omstanders zelfs symptomen van secundaire traumatisering ontwikkelen, met name als ze herhaaldelijk getuige zijn van ernstige of gewelddadige pestincidenten.

Hoe de rol van meelopers te herkennen

Het herkennen van de rol van meelopers kan zowel door individuele signalen als door de algehele groepssfeer:

• Verandering in gedrag van leerlingen/groepsleden:
  • Terughoudendheid en minder spontaniteit: Uit angst zijn kinderen minder zichzelf en maken ze minder grapjes.
  • Sociale dynamiek: Vrienden worden tegen elkaar opgezet.
  • Angst en onzekerheid: Een sfeer van angst kan heersen, waarbij niemand weet wie het volgende slachtoffer zal zijn.
  • Stilzwijgen: Kinderen kiezen soms stilzwijgend de kant van de pester uit angst om buiten de boot te vallen.
• Signalen van stress en angst (intern):
  Hoewel moeilijker direct waar te nemen, kunnen omstanders verhoogde stress, angst en schuldgevoelens ervaren. Dit kan zich uiten in verminderd welzijn of een gespannen houding in sociale situaties.
• Negatieve groepssfeer:
  De algehele sfeer in de klas of groep wordt als negatief ervaren, wat de leerprestaties kan beïnvloeden en leraren de groep als 'moeilijk' kunnen laten ervaren.
• Het 'niets doen':
  Het passieve gedrag van omstanders, waarbij ze niet ingrijpen, is een duidelijk herkenbaar signaal dat de groep het pesten stilzwijgend toestaat.

De kracht van de omstander

Omstanders spelen een cruciale rol in het stoppen van pesten. Studies tonen aan dat omstanders die opkomen voor slachtoffers een significante invloed kunnen hebben op het stoppen van pestgedrag.

• Interventie:
  Minderjarige getuigen kunnen hierover praten in de groep en proberen de pester aan te spreken, of het met een volwassene (leraar, ouder, sportcoach) bespreken. Ook is het belangrijk om aardig te zijn tegen de gepeste.
• Volwassen omstanders:
  Als volwassene die getuige is van pesten, is het belangrijk om op te komen voor de gepeste, met de persoon te praten en hulp aan te bieden. Op de werkvloer kan dit betekenen dat men de gepeste voorstelt om (samen) met de vertrouwenspersoon of leidinggevende te praten.

4. De klas / de groep

Pesten is een dynamiek die de gehele groep beïnvloedt, niet alleen de individuen. Pesten kan alleen stoppen als het als groepsproces wordt aangepakt

Kenmerken en signalen van herkenning in de klas/groep

• Negatieve sfeer:
  • Pesten leidt tot een slechte groepssfeer en minder sociale veiligheid.
  • Iedereen kan uit schrik minder zichzelf zijn en maakt minder grapjes.
  • Vrienden worden tegen elkaar opgezet.
  • Leraren ervaren de groep vaak als een moeilijke groep, waardoor er minder tijd overblijft voor leuke dingen.
• Impact op leerprestaties:
  • De verstoring en afleiding door pesten hinderen het leren en de onderwijsprestaties zijn niet optimaal.
  • Het maken van groepsopdrachten kan moeilijk zijn door het gebrek aan coöperatief gedrag en positieve samenwerking.
• Sociale dynamiek:
  • Kinderen moeten soms stilzwijgend het kamp van de pester kiezen om te voorkomen buiten de boot te vallen, wat angst kan oproepen omdat niemand weet wie de volgende zal zijn die gepest wordt.
  • De normen van de groep spelen een rol; in sommige klassen wordt pesten geaccepteerd, in andere heerst een prosociale norm.

Om pesten aan te pakken, is een holistische benadering cruciaal, waarbij zowel de persoonlijke omstandigheden van de betrokkenen als de bredere sociale context, zoals de schoolcultuur en thuissituatie, worden aangepakt.