SO scholen Les 1/5 Erbij horen | Stop Pesten NU

SO scholen Les 1/5 Erbij horen

Herkenbaar uit de praktijk

Tijdens de kring valt op dat er altijd wel een moment is dat overslaat: als de beurt wordt doorgegeven, wordt één leerling soms per ongeluk overgeslagen, of kijkt niemand naar diegene precies op het moment dat hij of zij aan de beurt zou zijn. Dit gebeurt niet expres, maar het overkomt sommige leerlingen in de groep vaker dan anderen, ongeacht hun leeftijd. Deze les laat de hele groep, van jong tot oud, ervaren en benoemen wat het betekent om wel of niet gezien te worden.

Wat leren leerlingen

  • Iedereen ervaart, op zijn eigen niveau, wat het betekent om erbij te horen.

  • Jongere of lager functionerende leerlingen oefenen met het fysiek ontvangen en bewust doorgeven van de verbindingssteen.

  • Oudere of hoger functionerende leerlingen oefenen met het benoemen waarom dit voor iedereen belangrijk is.

Waarom deze les

Onderzoek naar pesten als groepsproces laat zien dat verandering pas ontstaat wanneer de hele groep meedoet. Juist in een brede groep met sterk uiteenlopende leeftijden is het belangrijk dat iedereen, elk op zijn eigen manier, zich gezien en gehoord voelt.

Doelgroep en wanneer inzetten

Brede so-groep met leerlingen van circa 6 tot 20 jaar, met een zeer laag IQ en autismespectrumstoornissen. In te zetten als openingsles op de eerste dag van de Week tegen Pesten.

Praktische informatie

  • Duur: 30 minuten
  • Doelgroep: brede groep in het speciaal onderwijs met leerlingen van sterk uiteenlopende leeftijd, van ongeveer 6 tot 20 jaar, met een zeer laag IQ en autismespectrumstoornissen, samen in één lokaal.
  • Uitvoerder: leerkracht of onderwijsassistent die de groep goed kent.
  • Benodigde materialen: een gladde steen, een zachte bal of een pluche knuffel als vaste verbindingssteen, stoelen in een kring, rode en groene kaart per leerling.
    ► Download de werkbladen en materialen
  • Werkvormen: kringritueel op twee niveaus, kort verhaal, beweegwerkvorm, kringreflectie.

Lesopbouw

Tijd

Onderdeel

Werkvorm

0-3 min

Opening

Vast kringritueel met de verbindingssteen

3-12 min

Verhaal

Robin merkt dat Charlie wordt overgeslagen

12-24 min

Werkvorm

De verbindingskring, op twee niveaus

24-30 min

Afsluiting

Reflectie en afsluitritueel

Wetenschappelijke onderbouwing

Onderzoek van Huitsing, Oldenburg en Veenstra (Rijksuniversiteit Groningen) toont aan dat pesten een groepsproces is en dat verandering pas ontstaat wanneer de hele groep meedoet. Observatieonderzoek van Craig en Pepler (Queen's University en York University, Canada) laat zien dat groepsgenoten, ongeacht hun leeftijd, in de grote meerderheid van situaties aanwezig zijn en daardoor altijd een rol spelen.

Docentinstructies bij de opening

Open iedere les uit deze reeks op dezelfde manier: laat de groep in de kring zitten en laat de verbindingssteen één keer volledig rondgaan, waarbij iedere leerling de steen aanpakt, de volgende leerling aankijkt en doorgeeft. Kondig aan dat dit iedere les op dezelfde manier begint, zodat het voor leerlingen met autisme een vast en voorspelbaar ritueel wordt.

Sprekerstekst - het verhaal

In de kring wordt de verbindingssteen doorgegeven. Iedereen krijgt om de beurt de steen, kijkt de volgende leerling aan, en geeft de steen door. Op een dag merkt Robin dat Charlie de steen bijna niet krijgt, omdat de leerling ervoor de steen per ongeluk aan iemand anders doorgeeft. Robin zegt: wacht, Charlie is nog niet geweest, geef de steen aan Charlie. De steen gaat naar Charlie. Charlie kijkt op en glimlacht.

Analysevragen met antwoordmodel (basisniveau)

  • Vraag 1: Wie kreeg de steen bijna niet? Antwoordmodel: Charlie.
  • Vraag 2: Wat deed Robin? Antwoordmodel: Robin zei dat de steen naar Charlie moest.

Analysevragen met antwoordmodel (verdiepingsniveau)

  • Vraag 3: Waarom is het belangrijk dat iedereen de steen krijgt? Antwoordmodel: Omdat je anders het gevoel kan krijgen dat je wordt overgeslagen of vergeten, ook al is dat niet expres bedoeld.
  • Vraag 4: Wat had er kunnen gebeuren als Robin niets had gezegd? Antwoordmodel: Charlie was overgeslagen en had misschien gedacht dat hij niet meetelde.

Uitleg

Dit verhaal laat zien dat één klein, concreet gebaar, opmerken dat iemand wordt overgeslagen en dit hardop benoemen, al genoeg is om iemand een plek te geven. Dit geldt voor de jongste leerling in de groep net zo goed als voor de oudste: iedereen wil gezien worden.

Veelgemaakte denkfouten

Een veelgemaakte misvatting is dat jonge of laag-cognitieve leerlingen dit soort momenten niet zouden opmerken. Observatieonderzoek van Craig en Pepler laat zien dat kinderen dit al op jonge leeftijd nauwkeurig registreren. Een tweede denkfout is dat oudere of hoger functionerende leerlingen dit soort ritueel als kinderachtig zouden ervaren: omdat de verbindingssteen geen kinderlijk personage of verhaal vertegenwoordigt, maar simpelweg een teken van de beurt en van aandacht, is het voor iedere leeftijd een passend en waardig ritueel.

Interventiezinnen voor de docent

  • Wacht, [naam] is nog niet geweest, geef de steen door.

  • Kijk eens rond, heeft iedereen de steen al gehad?

  • Wie wil de steen aan [naam] doorgeven?

Werkvorm: de verbindingskring, op twee niveaus

Laat de verbindingssteen nogmaals rondgaan, dit keer bewust in een door de docent bepaalde, onvoorspelbare volgorde in plaats van gewoon om de beurt, zodat leerlingen extra goed moeten opletten wie de steen nog niet heeft gehad.

  • Basisniveau:
    de leerling die de steen krijgt, kijkt de volgende leerling aan en geeft de steen fysiek door. Dit vraagt geen taal, alleen aandacht en een fysieke handeling.
  • Verdiepingsniveau:
    leerlingen die dit aankunnen, benoemen erbij hardop de naam van wie de steen krijgt, en mogen aan het einde van de ronde aanwijzen wie er bijna werd overgeslagen en dit hardop navertellen zoals in het verhaal.
  • Docentinstructies:
    leid de ronde zelf, zodat je bewust een leerling kunt overslaan om te oefenen met het corrigeren hiervan. Wees hier voorzichtig mee: doe dit hooguit één keer per les en grijp direct in wanneer een leerling zich hier ongemakkelijk door voelt. Sluit de oefening altijd af met een volledige, foutloze ronde, zodat de les eindigt met het positieve gevoel dat iedereen erbij hoort.

Observatiepunten

Let op welke leerlingen uit zichzelf opmerken dat iemand wordt overgeslagen, en welke leerlingen hier zelf moeite mee hebben om dit op te merken of te benoemen. Let ook op of er een leerling is die in de dagelijkse praktijk vaker dan anderen wordt overgeslagen of vergeten.

Reflectieopdracht

  • Sluit af in de kring.
  • Basisniveau:
    laat leerlingen reageren met de rode of groene kaart op de vraag: voelde het goed dat je de steen kreeg?
  • Verdiepingsniveau:
    laat leerlingen in een korte zin aanvullen: ik voelde me gezien toen..., of: ik zag dat iemand anders zich gezien voelde toen...
  • Rond af met de vaste groepszin die in alle vijf lessen terugkomt: Iedereen hoort erbij, iedere dag opnieuw.

Evaluatie

  • Konden alle leerlingen, op hun eigen niveau, meedoen aan de werkvorm?
  • Welke leerlingen hadden moeite met het opmerken of benoemen dat iemand werd overgeslagen?
  • Is er in de groep een leerling die in de dagelijkse praktijk vaker dan anderen wordt overgeslagen? Neem dit mee als aandachtspunt voor de rest van de week.

Differentiatie

  • Zeer jonge of zeer laag functionerende leerlingen: beperk de opdracht tot het fysiek vasthouden en doorgeven van de steen, zonder benoemen.
  • Oudere of hoger functionerende leerlingen: laat hen expliciet de verdiepingsvragen beantwoorden en het verhaal navertellen.
  • Niet-verbale leerlingen: laat hen wijzen of een gebaar maken in plaats van spreken.
  • Leerlingen die moeite hebben met aanraking: gebruik in dat geval een zachte knuffel die zij mogen vasthouden zonder dat er huidcontact met een klasgenoot nodig is.

Checklist voorbereiding

☐  Verbindingssteen, bal of knuffel klaargelegd.

☐  Kring van stoelen klaargezet.

☐  Rode en groene kaart per leerling aanwezig.

☐  Vooraf bepaald welke leerling je bewust een keer overslaat om te oefenen met corrigeren, en hoe je dit zorgvuldig aanpakt.

Bronnen

Meer lesmateriaal en achtergrondinformatie: www.stoppestennu.nl en https://www.stoppestennu.nl/week-tegen-pesten-2026-stop-pesten-nu-0