SO scholen Les 2/5 Zie jij het ook?

Herkenbaar uit de praktijk

Buitensluiten in een brede groep gebeurt zelden hardop. Vaker gaat het om iemand niet aankijken, een zucht wanneer iemand aanschuift, of een groepje dat net niet opschuift zodra er iemand bij wil komen. Voor zowel jonge als oudere leerlingen met een laag IQ of autisme zijn deze signalen lastig te herkennen, juist omdat ze subtiel en stil zijn. Deze les maakt deze signalen concreet zichtbaar, op een manier die voor de hele breedte van de groep te volgen is.

Wat leren leerlingen

• Leerlingen leren signalen herkennen: niet aankijken, zuchten, geen ruimte maken.
• Leerlingen leren het onderscheid tussen toeval en bewust buitensluiten, elk op hun eigen niveau.
• Leerlingen oefenen met het benoemen of aanwijzen van wat ze zien.

Waarom deze les

De eerste stap naar verandering is leren zien wat er precies gebeurt, voordat leerlingen kunnen leren hoe zij daarop kunnen reageren. Dit geldt voor iedere leeftijd binnen de groep.

Doelgroep en wanneer inzetten

Brede so-groep met leerlingen van circa 6 tot 20 jaar, met een zeer laag IQ en autismespectrumstoornissen. In te zetten op de tweede dag van de Week tegen Pesten, na les 1.

Praktische informatie

• Duur: 30 minuten
• Doelgroep: brede groep in het speciaal onderwijs met leerlingen van sterk uiteenlopende leeftijd, van ongeveer 6 tot 20 jaar, met een zeer laag IQ en autismespectrumstoornissen, samen in één lokaal.
• Uitvoerder: leerkracht of onderwijsassistent die de groep goed kent.
• Benodigde materialen: de verbindingssteen van les 1, twee korte rolkaarten met scripts voor het rollenspel, rode en groene kaart per leerling, vijf vooraf geschreven signaalkaartjes met eenvoudige, leeftijdloze zinnen.
• Werkvormen: kort rollenspel met twee vaste scenes, signalenspeurtocht op twee niveaus, kringreflectie.

Lesopbouw

Wetenschappelijke onderbouwing

Observatieonderzoek van Craig en Pepler laat zien dat een groot deel van het gedrag van omstanders bestaat uit stil, passief gedrag: wegkijken, niet reageren, gewoon doorgaan. Onderzoek van Huitsing en Veenstra (Rijksuniversiteit Groningen) laat zien dat het juist de normen binnen de groep zijn die bepalen of dit gedrag blijft bestaan of stopt, ongeacht de leeftijd van de groepsleden.

Sprekerstekst - het rollenspel

Speel dit zelf voor, eventueel met twee leerlingen die de rolkaarten voorlezen.

• Scene 1: Sam en Noor zitten samen aan een tafel iets te doen. Charlie komt erbij staan en wil meedoen. Sam kijkt niet op en schuift maar een klein stukje op, precies zo dat er geen plekje meer over is. Noor zegt niets en kijkt naar de grond. Charlie blijft even staan, draait zich om en loopt weg.

Laat de leerlingen na scene 1 de rode of groene kaart omhoog houden. Antwoordmodel: rode kaart, want Sam en Noor sluiten Charlie buiten zonder dat iemand iets zegt.

• Scene 2: de volgende dag komt Charlie er weer bij staan. Dit keer kijkt Sam meteen op, schuift juist een heel stuk opzij en zegt: kom er maar bij, er is genoeg plek. Charlie gaat zitten en doet vrolijk mee.

Laat de leerlingen na scene 2 opnieuw de rode of groene kaart omhoog houden. Antwoordmodel: groene kaart, want Sam maakt bewust plek en nodigt Charlie uit.

Analysevragen met antwoordmodel (basisniveau)

• Vraag 1: Kreeg Charlie in scene 1 een plekje? Antwoordmodel: Nee.
• Vraag 2: Kreeg Charlie in scene 2 een plekje? Antwoordmodel: Ja.

Analysevragen met antwoordmodel (verdiepingsniveau)

• Vraag 3: Waarom is scene 1 toch buitensluiten, ook al zei niemand iets vervelends? Antwoordmodel: Omdat je iemand ook buiten kan sluiten door niets te zeggen of te doen, zonder woorden.
• Vraag 4: Wat deed Sam in scene 2 anders dan in scene 1? Antwoordmodel: Hij maakte bewust plek en nodigde Charlie actief uit.

Uitleg

Buitensluiten bestaat niet alleen uit harde woorden, maar ook uit heel stille dingen: niet kijken, geen plek maken, wegdraaien. Noem dit steeds letterlijk stil buitensluiten, zodat leerlingen van elke leeftijd het woord leren koppelen aan het gedrag dat ze zien.

Veelgemaakte denkfouten

Een veelgemaakte misvatting, bij zowel jonge als oudere leerlingen, is dat er pas sprake is van pesten wanneer iemand iets zegt of doet. Onderzoek van Craig en Pepler laat zien dat een groot deel van het gedrag rond pesten juist bestaat uit stil, passief gedrag van omstanders, ongeacht hun leeftijd.

Interventiezinnen voor de docent

• Ik zag dat er geen plekje gemaakt werd, wat kunnen we anders doen?
• Stil buitensluiten is ook buitensluiten, wat kun je nu doen?

Werkvorm: signalenspeurtocht, op twee niveaus

Verstop vijf kaartjes met signalen door het lokaal, bijvoorbeeld: twee leerlingen kijken elkaar aan en kijken weg zodra een derde leerling langsloopt; een leerling schuift op en maakt plek voor een ander; een groepje trekt de stoelen dichter naar elkaar toe zodra iemand erbij wil komen zitten; een leerling zegt uit zichzelf, kom er gezellig bij; een leerling zucht hardop wanneer iemand aanschuift.

► Download hier de 5 voorbeeldkaartjes.

Basisniveau: leerlingen lopen mee met een klasgenoot of de docent, bekijken samen het kaartje en wijzen naar de rode of groene kaart bij het antwoord.

Verdiepingsniveau: leerlingen zoeken zelfstandig in tweetallen, lezen het kaartje, beslissen samen rood of groen, en leggen uit waarom in één zin.

Docentinstructies: beperk het aantal kaartjes tot vijf, loop actief mee en lees ieder gevonden kaartje hardop voor. Bevestig direct na iedere keuze of het antwoord klopt en waarom.

Observatiepunten

Let op welke leerlingen de kaartjes zelfstandig kunnen duiden en welke leerlingen dit lastig vinden. Let ook op leerlingen die zelf voorbeelden uit de klas herkennen, en benoem dit positief zonder namen van klasgenoten te noemen.

Reflectieopdracht

Ga terug naar de kring.

Basisniveau: laat leerlingen reageren met de rode of groene kaart op de vraag: heb je wel eens gezien dat iemand niet werd aangekeken?

Verdiepingsniveau: laat leerlingen aanvullen: ik heb wel eens gezien dat..., of: ik heb zelf wel eens plek gemaakt voor...

Sluit af met de vaste groepszin: Iedereen hoort erbij, iedere dag opnieuw.

Evaluatie

• Herkenden leerlingen het verschil tussen de rode en groene scene, elk op hun eigen niveau?
• Welke leerlingen hadden ondersteuning nodig bij het duiden van de kaartjes?
• Zijn er signalen uit de groep naar voren gekomen die om verdere opvolging vragen?

Differentiatie

• Zeer jonge of zeer laag functionerende leerlingen: laat hen alleen naar het rollenspel kijken en de rode of groene kaart gebruiken, zonder de speurtocht.
• Oudere of hoger functionerende leerlingen: laat hen zelfstandig zoeken en hun keuze in een zin toelichten.
• Niet-lezende leerlingen: koppel aan een leesvaardige klasgenoot of lees zelf voor.
• Extra uitdaging: laat leerlingen zelf een voorbeeldzin bedenken voor een nieuw kaartje.

Checklist voorbereiding

☐  De verbindingssteen van les 1 opnieuw klaargezet.

☐  Twee rolkaarten met scripts voor het rollenspel klaar.

☐  Rode en groene kaart per leerling klaargelegd.

☐  Vijf signaalkaartjes vooraf geschreven en verstopt in het lokaal.

Bronnen

Huitsing, G., Oldenburg, B., & Veenstra, R. (Rijksuniversiteit Groningen). Onderzoek naar pesten als groepsproces. www.rene-veenstra.nl/media/

Huitsing, G., van der Meulen, M., & Veenstra, R. (2015). Pesten als groepsproces. In Pesten op school: Achtergronden en interventies. https://research.rug.nl/en/publications/pesten-als-groepsproces-3/

Craig, W. M., & Pepler, D. J. (1998). Observations of bullying and victimization in the schoolyard. Canadian Journal of School Psychology, 13, 41-59. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/082957359801300205

O'Connell, P., Pepler, D., & Craig, W. (1999). Peer involvement in bullying: insights and challenges for intervention. Journal of Adolescence, 22(4), 437-452. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0140197199902385

Meer lesmateriaal en achtergrondinformatie: www.stoppestennu.nl en https://www.stoppestennu.nl/week-tegen-pesten-2026-stop-pesten-nu-0