SO scholen Les 4/5 Onze afspraken | Week tegen Pesten

Herkenbaar uit de praktijk

Groepen functioneren beter met een klein aantal duidelijke, gezamenlijk afgesproken regels. Dit geldt des te meer voor een brede groep met sterk uiteenlopende leeftijden, waarin leerlingen met autisme baat hebben bij expliciete, zichtbare regels in plaats van ongeschreven sociale normen. Deze les laat de hele groep, van jong tot oud, samen een klein aantal regels kiezen.

Wat leren leerlingen

• Leerlingen denken actief mee over regels voor de groep, elk op hun eigen niveau.
• Leerlingen ervaren dat zij invloed hebben op hoe de groep met elkaar omgaat.
• Leerlingen leren een regel herkennen aan een vast symbool.

Waarom deze les

Onderzoek van Huitsing en Veenstra laat zien dat groepsnormen in hoge mate bepalen of pestgedrag blijft bestaan of stopt. Leerlingen zelf laten meebeslissen over de regels vergroot het eigenaarschap, voor de jongste leerling net zo goed als voor de oudste.

Doelgroep en wanneer inzetten

Brede so-groep met leerlingen van circa 6 tot 20 jaar, met een zeer laag IQ en autismespectrumstoornissen. In te zetten op de vierde dag van de Week tegen Pesten, na les 1, 2 en 3.

Praktische informatie

• Duur: 30 minuten
• Doelgroep: brede groep in het speciaal onderwijs met leerlingen van sterk uiteenlopende leeftijd, van ongeveer 6 tot 20 jaar, met een zeer laag IQ en autismespectrumstoornissen, samen in één lokaal.
• Uitvoerder: leerkracht of onderwijsassistent die de groep goed kent.
• Benodigde materialen: een leeg groot vel papier of karton als regelposter, stiften, vijf vooraf gemaakte regelkaarten met een eenvoudig symbool en een korte, positief geformuleerde tekst (bijvoorbeeld we kijken elkaar aan met een oog-symbool, we maken plek voor iedereen met een stoel-symbool, we vragen elkaar mee met een uitroepteken-symbool, we zeggen het tegen een volwassene als iemand alleen is met een handje-symbool), stickers of stiften voor een stemronde, plakband.

Werkvormen: korte terugblik, stemopdracht op twee niveaus, samen de regelposter maken.

Lesopbouw

Wetenschappelijke onderbouwing

Onderzoek van Huitsing, Oldenburg en Veenstra (Rijksuniversiteit Groningen) laat zien dat groepsnormen bepalend zijn voor het al dan niet voortbestaan van pestgedrag. Een groep die samen expliciete, positieve afspraken maakt, bouwt aan een groepsnorm die buitensluiten minder vanzelfsprekend maakt, ongeacht de leeftijd van de groepsleden.

Sprekerstekst - het verhaal

De groep merkt dat het fijner is geworden sinds iedereen plek maakt voor elkaar en elkaar aankijkt. Robin stelt voor: zullen we een paar afspraken maken, zodat dit zo blijft? De rest van de groep vindt dit een goed idee. Samen bedenken ze een paar regels die voor iedereen gelden, van de jongste tot de oudste leerling, zodat niemand ze hoeft te vergeten.

Analysevragen met antwoordmodel

• Vraag 1: Waarom wilde de groep afspraken maken? Antwoordmodel: Om ervoor te zorgen dat het fijn blijft voor iedereen.
• Vraag 2: Wie bedachten de regels? Antwoordmodel: De hele groep samen, van jong tot oud.

Uitleg

Voor deze brede doelgroep is het extra belangrijk dat regels concreet, zichtbaar en beperkt in aantal zijn. Kies met de groep maximaal drie regels, met een duidelijk symbool per regel, en hang deze zichtbaar op in het lokaal.

Veelgemaakte denkfouten

Een veelgemaakte fout is het opstellen van te veel regels tegelijk, waardoor leerlingen met een laag IQ of autisme het overzicht verliezen. Een tweede denkfout is het formuleren van regels in de ontkennende vorm, terwijl een positief geformuleerde regel beter te onthouden en na te leven is, voor jong en oud.

Interventiezinnen voor de docent

• Kijk eens naar onze regel op de poster, wat spreken we af?
• Welke regel hoort hier toegepast te worden?

Werkvorm: de regelposter, op twee niveaus

Laat de leerlingen kiezen uit de vijf voorbereide regelkaarten door middel van een stemronde.

• Basisniveau: de leerling plakt een sticker bij het plaatje van zijn of haar voorkeur, met hulp bij het wijzen indien nodig.
• Verdiepingsniveau: de leerling licht in één korte zin toe waarom die regel belangrijk is, voordat hij of zij stemt.

Tel samen de stemmen en kies de drie regels met de meeste stemmen. Plak deze drie regelkaarten samen op het grote vel papier, zodat de regelposter ontstaat. Laat ieder kind vervolgens zijn handtekening of duimafdruk onderaan de poster zetten.

Docentinstructies: bereid de regelkaarten van tevoren voor met eenvoudige, herkenbare symbolen en korte, positief geformuleerde zinnen. Laat de stemronde één voor één verlopen, zodat het voor leerlingen met autisme voorspelbaar blijft wie wanneer aan de beurt is.

Observatiepunten

Let op welke regels de meeste steun krijgen vanuit de groep. Let ook op leerlingen die moeite hebben met het idee van stemmen of kiezen en bied hen extra ondersteuning.

Reflectieopdracht

Ga in de kring zitten met de klaargemaakte regelposter. Bespreek kort, per regel, wat die regel in de praktijk betekent, en vraag leerlingen om een voorbeeld te noemen of aan te wijzen. Sluit af met de vaste groepszin: Iedereen hoort erbij, iedere dag opnieuw.

Evaluatie

• Welke drie regels heeft de groep gekozen, en sluiten deze aan bij de praktijk in de klas?
• Konden alle leerlingen meedoen aan de stemronde, elk op hun eigen niveau?
• Waar wordt de regelposter opgehangen, en wie bewaakt het blijvend gebruik ervan?

Differentiatie

• Zeer jonge of zeer laag functionerende leerlingen: laat kiezen uit twee in plaats van vijf regelkaarten.
• Oudere of hoger functionerende leerlingen: laat hen hun keuze steeds kort toelichten.
• Niet-verbale leerlingen: laten wijzen of stickers plakken in plaats van spreken.
• Extra uitdaging: laat leerlingen zelf een nieuwe regelkaart met symbool tekenen.

Checklist voorbereiding

☐  Groot vel papier of karton voor de regelposter klaar.

☐  Vijf voorbereide regelkaarten met symbool en korte tekst.

☐  Stickers of stiften voor de stemronde.

☐  Vaste plek in het lokaal bepaald om de regelposter na de les op te hangen.

Bronnen

Huitsing, G., Oldenburg, B., & Veenstra, R. (Rijksuniversiteit Groningen). Onderzoek naar pesten als groepsproces. www.rene-veenstra.nl/media/

Huitsing, G., van der Meulen, M., & Veenstra, R. (2015). Pesten als groepsproces. In Pesten op school: Achtergronden en interventies. https://research.rug.nl/en/publications/pesten-als-groepsproces-3/

Craig, W. M., & Pepler, D. J. (1998). Observations of bullying and victimization in the schoolyard. Canadian Journal of School Psychology, 13, 41-59. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/082957359801300205

O'Connell, P., Pepler, D., & Craig, W. (1999). Peer involvement in bullying: insights and challenges for intervention. Journal of Adolescence, 22(4), 437-452. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0140197199902385

Meer lesmateriaal en achtergrondinformatie: www.stoppestennu.nl en https://www.stoppestennu.nl/week-tegen-pesten-2026-stop-pesten-nu-0