Herkenbaar uit de praktijk

Aan het begin van deze week stond Noa, de leerling uit de casus over klas 2C, nog vaak alleen tegen de muur tijdens de pauze en werd ze als laatste gekozen bij groepswerk. Aan het einde van de Week tegen Pesten is dat beeld veranderd, niet doordat er één groot gesprek is gevoerd, maar doordat meerdere kleine dingen zijn gaan schuiven: een klasgenoot die haar actief bij een groepje vroeg, iemand die begon te reageren op haar berichten in de klassenapp, een teamcaptain die bij gym geen badinerende opmerking meer maakte. Niemand van deze leerlingen heeft een grote toespraak gehouden. Ze deden gewoon iets anders dan voorheen, op het moment dat het ertoe deed.

Deze laatste les van de Week tegen Pesten gaat niet over nieuwe informatie, maar over vasthouden wat er deze week is geleerd. Een themaweek is een goed begin, maar een klas die na deze week terugvalt in de oude gewoonten, heeft er weinig aan gehad. Vandaag maakt elke leerling een persoonlijke, concrete belofte voor de rest van het schooljaar.

Wat leren leerlingen?

• Leerlingen kunnen de kernbegrippen van de Week tegen Pesten in eigen woorden uitleggen: groepsproces, groepsnorm, groepsrollen, klikken versus melden en interventiezinnen.
• Leerlingen formuleren een persoonlijke, concrete en haalbare belofte voor hun eigen gedrag in de klas.
• Leerlingen begrijpen dat een goede klascultuur onderhoud vraagt, en dat de effecten van deze week alleen blijven bestaan als de klas ermee doorgaat.
• Leerlingen ervaren dat hun individuele belofte onderdeel is van een gezamenlijke afspraak, wat de kans vergroot dat ze zich eraan houden.

Waarom deze les

Leerlingen verwachten consistent en zichtbaar ingrijpen, geen incidentele reactie. Diezelfde consistentie geldt voor wat een klas deze week heeft opgebouwd: als de nieuwe klasafspraken en het gekozen initiatief na de Week tegen Pesten wegzakken, was de winst van deze week tijdelijk. Deze afsluitende les bekrachtigt daarom niet alleen wat leerlingen deze week hebben geleerd, maar zet ook een concreet, persoonlijk vervolg neer. De kernvisie van Stop Pesten Nu is dat kleine moedige acties van leerlingen uiteindelijk de grootste verandering kunnen veroorzaken; deze les maakt die kleine acties persoonlijk en concreet, zodat ze niet blijven steken bij een goed voornemen.

Doelgroep en moment van inzetten

Doelgroep: Onderbouw voortgezet onderwijs, leerjaar 1 en 2, alle niveaus.

Wanneer inzetten: Als zevende en afsluitende les van de Week tegen Pesten, bij voorkeur op de laatste dag van de week in het mentoruur. Ook geschikt als afronding van een periode waarin meerdere van de andere lessen uit deze reeks apart zijn gegeven.

Praktische informatie

Duur: 50 minuten (één lesuur)

Uitvoerder: Mentor of docent die de klas begeleidt

Benodigde materialen: Een groot vel papier of poster voor de klas, of een gedeeld digitaal document; kleine kaartjes of stroken papier per leerling voor de persoonlijke belofte; de klasafspraken en het gekozen initiatief uit de eerdere lessen van deze week

Werkvormen: Mondeling kernbegrippenspel, individueel schrijven van een persoonlijke belofte, delen in tweetallen, klassikaal afsluitingsritueel

Wetenschappelijke onderbouwing

Deze les sluit de reeks af die is gebaseerd op het Teachers4Victims-onderzoek van de KU Leuven. Dit onderzoek laat zien dat leerlingen leerkrachten zien als sleutelfiguren tegen pesten, dat zij consistent en zichtbaar ingrijpen verwachten, dat leerkrachten pesten vaak niet opmerken terwijl een derde van de leerlingen er zelf niets over zegt, en dat het toeschrijven van pestgedrag aan factoren buiten iemands eigen invloed averechts werkt. Het onderzoek is uitgevoerd onder leerlingen in het basisonderwijs; de bevindingen over groepsdynamiek, consistentie en eigen verantwoordelijkheid worden in de vakliteratuur breed toegepast op het voortgezet onderwijs.

Deze les sluit aan bij de kernvisie van Stop Pesten Nu dat pesten een groepsproces is waarbij kleine moedige acties van leerlingen de grootste verandering kunnen veroorzaken. Meer informatie over de Week tegen Pesten en het vervolg daarop is te vinden op www.stoppestennu.nl, via de pagina “Week tegen Pesten 2026”.

Lesopbouw

Opening: sprekerstekst

Lees voor: “Deze week hebben we het gehad over een leerling die ik Noa noemde, die vaak alleen stond en als laatste werd gekozen. Vandaag, aan het einde van deze week, is dat beeld in veel klassen die deze lessen hebben gedaan al een beetje veranderd. Niet doordat er één groot gesprek is gevoerd, maar doordat meerdere leerlingen iets kleins anders zijn gaan doen: iemand actief uitnodigen, reageren op een bericht, geen gemene opmerking maken. Vandaag gaan we niets nieuws leren. Vandaag maken we vast wat we deze week hebben geleerd, zodat het niet wegzakt zodra de Week tegen Pesten voorbij is.”

Kernbegrippenspel: terugblik op de week

Stel de klas mondeling, klassikaal, de volgende vragen als een snel vraag-en-antwoordspel, zonder puntentelling, puur om de kernbegrippen van de week weer boven te halen. Laat steeds een paar leerlingen kort antwoorden voordat je de volgende vraag stelt.

• Wat is een groepsnorm, en hoe ontstaat die?
• Welke groepsrollen zijn er bij pesten, en welke rol wil jij het liefst spelen?
• Wat is het verschil tussen klikken en melden?
• Noem een interventiezin die je deze week hebt geoefend of onthouden.
• Waarom is een reden voor pestgedrag geen excuus voor pestgedrag?
• Welk klasinitiatief hebben we samen gekozen, en wanneer gaan we daarmee beginnen?

Optioneel: delen van observaties

Als de klas in de les over signalen herkennen een observatieopdracht heeft gedaan, geef leerlingen nu de gelegenheid om vrijwillig te delen wat hen deze week is opgevallen, zonder namen te noemen. Dit onderdeel is niet verplicht; als niemand wil delen, ga dan door naar het volgende onderdeel zonder daar een probleem van te maken.

Persoonlijke belofte schrijven

Geef elke leerling een kaartje of strook papier. Instructie, hardop voorgelezen: “Schrijf een belofte aan jezelf en aan je klas op, voor de rest van dit schooljaar. Je belofte moet aan drie eisen voldoen: hij gaat over jouw eigen gedrag, niet over wat een ander moet doen; hij is concreet, dus geen ‘ik ben aardiger’ maar bijvoorbeeld ‘ik groet iedereen in de klas terug, ook als ik dat niet gewend ben’; en hij is haalbaar, iets wat je volgende week al kunt beginnen te doen.” Geef leerlingen tien minuten schrijftijd en loop rond om, waar nodig, te helpen een vage belofte concreter te maken, bijvoorbeeld door te vragen: “Wat zou iemand anders aan je zien als je je hieraan houdt?”

Belofte delen in tweetallen

Laat leerlingen hun belofte voorlezen aan een klasgenoot naar keuze, in tweetallen. Instructie voor de luisteraar: “Je hoeft niets terug te zeggen behalve: dit lijkt me haalbaar, of: wat zou je kunnen doen als het een keer niet lukt?” Dit voorkomt dat het delen een beoordelingsmoment wordt en houdt de nadruk op steun in plaats van kritiek.

Klassikaal afsluitingsritueel

Laat elke leerling in één kernwoord of korte zin (niet de volledige belofte) zijn of haar voornemen op het gezamenlijke vel of digitale document schrijven, zodat er een zichtbaar, gedeeld overzicht ontstaat dat een vaste plek in het lokaal krijgt. Lees als docent een aantal van deze woorden hardop voor, zonder namen te noemen, en sluit af met de eerder vastgestelde klasafspraken en het gekozen initiatief uit de vorige lessen erbij te voegen op hetzelfde vel, zodat alles samen één overzicht vormt van wat de klas deze week heeft opgebouwd.

Reflectieopdracht

Laat elke leerling, aansluitend op het schrijven van de belofte, de volgende twee vragen kort beantwoorden op de achterkant van hetzelfde kaartje.

• Wat heb je deze week geleerd dat je nog niet wist over pesten of over je eigen klas?
• Wie kun je in de klas om hulp vragen als het je een keer niet lukt om je aan je belofte te houden?

Evaluatie

Sluit de Week tegen Pesten af met de volgende klassikale evaluatievragen: welke les van deze week vond de klas het meest waardevol, en waarom? Wat zou de klas willen dat de mentor doet om ervoor te zorgen dat de gemaakte afspraken niet wegzakken? Plan als docent een kort terugkommoment, bijvoorbeeld vier tot zes weken later, waarin de klasafspraken, het gekozen initiatief en de persoonlijke beloftes kort worden teruggehaald.

Differentiatie

Voor leerjaar 1 kan het kernbegrippenspel wat langzamer en met meer voorbeelden worden doorlopen, aangezien dit vaak hun eerste kennismaking is met deze begrippen. Voor leerjaar 2 kan worden gevraagd om de belofte te koppelen aan een concrete situatie die zij deze week zelf hebben meegemaakt of gezien. Voor leerlingen die moeite hebben met schrijven, kan de belofte ook mondeling aan de docent worden verteld, die het dan kort samenvat op het kaartje.

Checklist voorbereiding

• De klasafspraken uit de openingsles en het gekozen initiatief uit de samenwerkingsopdracht liggen klaar om erbij te pakken.
• Er zijn kaartjes of stroken papier voor elke leerling.
• Er is een groot vel papier of digitaal document klaar voor het gezamenlijke overzicht.
• Er staat een terugkommoment gepland, enkele weken na de Week tegen Pesten.

Bronnen

• Teachers4Victims-onderzoeksrapport, KU Leuven (2021), gepubliceerd via Stop Pesten Nu: https://www.stoppestennu.nl/2021-ku-leuven-teachers4victims-onderzoeksra...
• Week tegen Pesten 2026, Stop Pesten Nu: https://www.stoppestennu.nl/week-tegen-pesten-2026-stop-pesten-nu-0
• Rollen bij pesten: https://www.stoppestennu.nl/rollen-bij-pesten-1
• Kenniscentrum pesten en online pesten, Stop Pesten Nu: www.stoppestennu.nl