Herkenbaar uit de praktijk
Klas 3B heeft een gezamenlijke groepsapp. Yasmin plaatst een filmpje van haar weekend en krijgt binnen vijf minuten twaalf duimpjes omhoog. Tien minuten later plaatst Noah een vergelijkbaar filmpje en krijgt twee reacties, allebei van dezelfde twee klasgenoten. Op het schoolplein lijkt niets aan de hand: er wordt niet geroddeld, er wordt niet geduwd. Maar er bestaat ook een tweede groepsapp, waarvan bijna iedereen weet dat hij bestaat, behalve Noah zelf. Wanneer iemand een screenshot van Noahs bericht doorstuurt naar die tweede groep ‘omdat het toch wel grappig is’, denkt niemand er verder over na. De mentor ziet op het eerste gezicht een rustige, hechte klas. Wat de camera van de mentor niet vangt, is precies waar deze les over gaat: de signalen die zich afspelen in duimpjes, screenshots en groepen die niet iedereen kent.
Wat leren leerlingen?
- Zij doorzien hoe subtiele, digitale signalen — niet reageren, wel liken bij anderen, een tweede geheime groepsapp — een groepsproces van buitensluiting kunnen vormen.
- Zij leren dit soort onzichtbare signalen zichtbaar te maken via beeldtaal in plaats van woorden.
- Zij oefenen met storytelling en beeldopbouw via een storyboard.
Waarom deze les?
Onderzoek van Huitsing en Veenstra (2012, Rijksuniversiteit Groningen) naar pestgedrag in klassen via netwerkanalyse laat zien dat pesten zich vaak afspeelt binnen bestaande vriendschaps- en statusnetwerken, en dat het gedrag van omstanders — het assisteren van de pester of juist het verdedigen van het slachtoffer — een cruciale rol speelt in het in stand houden of doorbreken van dat patroon. Vervolgonderzoek van Huitsing, Snijders, Van Duijn en Veenstra (2014) bevestigt dat pesters, slachtoffers en verdedigers zich in de tijd mee ontwikkelen binnen dezelfde sociale netwerken. Digitale kanalen maken dit soort netwerkdynamiek tegelijk zichtbaar en onzichtbaar: een duim omhoog, een onbeantwoord bericht of een tweede groepsapp is voor een buitenstaander niet te zien, maar voor wie het overkomt volkomen duidelijk. Beeldtaal, zoals een storyboard, is een geschikte vorm om dit soort onzichtbare signalen zichtbaar te maken zonder dat er meteen een schuldige hoeft te worden aangewezen.
Doelgroep en wanneer inzetten
- Doelgroep: bovenbouw voortgezet onderwijs (14–18 jaar)
- Wanneer inzetten: Week tegen Pesten, les over online gedrag of mediawijsheid, burgerschapsles
Praktische informatie
- Duur: 100 minuten (2 lesuren)
- Doelgroep: klas 3 en hoger voortgezet onderwijs
- Uitvoerder: mentor, docent CKV of media, decaan
- Benodigde materialen: het storyboardformulier uit dit document (te kopiëren of digitaal in te vullen); een telefoon of camera is alleen nodig als een groepje ervoor kiest het script daadwerkelijk te filmen
- Werkvormen: werken in duo's of trio's, klassikaal presenteren
Lesopbouw
Tijd | Onderdeel | Werkvorm |
|---|---|---|
0–10 min | Introductie en waarom deze opdracht | Klassikale sprekerstekst |
10–20 min | Inspiratie: invalshoeken en technieken | Klassikale uitleg |
20–55 min | Creatieve opdracht: storyboard invullen | Duo's of trio's |
55–65 min | Museumkaartje | Duo's of trio's |
65–90 min | Presenteren | Klassikaal |
90–100 min | Reflecteren en groepsafspraken inleiden | Individueel en klassikaal |
Volledige lesuitvoering
Stap 1 — Introductie
“We gaan vandaag geen filmpje maken zoals je gewend bent voor social media. We maken een storyboard: een script in beelden voor een filmpje van maximaal zestig seconden. Het bijzondere is dat dit filmpje niet over een pestscene met schelden of duwen gaat. Het gaat over de dingen die je bijna niet ziet: een duim die niet omhooggaat, een bericht dat niet wordt beantwoord, een tweede groepsapp die niemand hardop noemt. Precies dat probeer je zichtbaar te maken.”
Stap 2 — Waarom deze opdracht
“Wetenschappers die pesten in klassen onderzochten door te kijken naar wie met wie omgaat, zagen dat pesten zich vaak afspeelt binnen bestaande vriendengroepen en statuslijnen, en dat het gedrag van omstanders — meedoen, wegkijken of juist verdedigen — bepaalt of een pestpatroon blijft bestaan of stopt. Online is dat patroon extra lastig te zien, omdat het zich afspeelt in duimpjes, screenshots en groepen die niet iedereen kent.”
Stap 3 — Inspiratie
Mogelijke invalshoeken voor het script:
- de telefoon van het slachtoffer, die precies bijhoudt wie wel en niet reageert
- de leerling die een screenshot doorstuurt zonder er verder bij na te denken
- degene die de tweede, geheime groepsapp beheert
- een docent die iets opvangt maar de context niet kent
- de leerling die twijfelt of hij of zij het bericht van het slachtoffer zal liken
- een ouder die 's avonds het telefoonscherm ziet oplichten
Technieken (ter inspiratie, geen voorbeeldscript):
- Je mag het script vertellen zonder dat er iemand praat: alleen beeld en geluid.
- Je mag inzoomen op één detail, zoals een duim boven een scherm of een naam die niet wordt getypt.
- Je mag het verhaal in omgekeerde volgorde vertellen.
- Je mag beginnen bij het einde en dan terugspoelen.
- Je mag het vertellen zonder ooit het gezicht van het slachtoffer te laten zien.
- Je mag het geluid van meldingen (een piep, een trilling) gebruiken als enige ‘stem’ in het filmpje.
Stap 4 — Creatieve opdracht: het storyboard
Leerlingen werken in duo's of trio's. Vul onderstaand storyboard volledig in voor een script van zes tot acht shots, bedoeld voor een filmpje van maximaal zestig seconden. Filmen is optioneel: de opdracht is het storyboard zelf, niet het gefilmde resultaat.
Shot | Beeld (wat zie je?) | Geluid / tekst | Wat moet de kijker voelen? |
|---|---|---|---|
1 |
|
|
|
2 |
|
|
|
3 |
|
|
|
4 |
|
|
|
5 |
|
|
|
6 |
|
|
|
7 |
|
|
|
8 |
|
|
|
Stap 5 — Museumkaartje
Bij het ingevulde storyboard vult elk duo of trio onderstaand kaartje in.
Museumkaartje — storyboard |
Gekozen perspectief:
|
Kernboodschap in één zin:
|
Waarom deze volgorde van shots:
|
Stap 6 — Presenteren
Elk duo of trio licht het storyboard toe aan de klas in maximaal twee minuten. Er is geen jury en geen verkiezing van het ‘beste storyboard’. Groepjes die daadwerkelijk hebben gefilmd, mogen het resultaat laten zien, maar dit is geen vereiste.
Stap 7 — Reflecteren
Laat iedere leerling onderstaand werkblad individueel invullen. Geef de leerlingen vijf minuten schrijftijd.
Reflectieblad — storyboard |
1. Welk signaal uit de storyboards van vandaag herken jij uit je eigen groepsapp of klas?
|
2. Wanneer heb jij voor het laatst bewust wel of niet gereageerd op iemands bericht, en waarom?
|
3. Wat zou jij willen dat iemand deed als jij zelf nooit een reactie kreeg?
|
4. Welke kleine actie ga jij deze week online bewust doen?
|
Stap 8 — Vertalen naar de eigen klas
Voer een kort klassikaal gesprek: ‘Bestaat er in onze klas een groepsapp waar niet iedereen in zit? Hoe zorgen we dat niemand daar structureel buiten valt, zonder dat we iemand hoeven aan te wijzen?’
Stap 9 — Concrete groepsafspraken
De klas maakt gezamenlijk twee tot drie afspraken specifiek voor digitaal gedrag, bijvoorbeeld: ‘in de klassenapp reageert iemand binnen 24 uur op een vraag’, ‘niemand wordt gescreenshot zonder het te zeggen’, of ‘als er een tweede groepsapp bestaat, wordt niemand daar structureel buitengehouden’. Vul de gekozen afspraken direct in op onderstaand groepsafsprakenblad.
Afspraak | Wie let erop / is verantwoordelijk | Wanneer evalueren we (datum) |
|---|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Stap 10 — Hoe houden we elkaar hieraan
Wijs twee leerlingen aan als ‘online buddy’s’ die het onderwerp bespreekbaar mogen maken als de afspraken onder druk staan. Plan een terugkommoment na drie tot vier weken en evalueer dit samen met de mentor.
Observatiepunten voor de docent
- Welke duo's kiezen voor het perspectief van de telefoon in plaats van een persoon.
- Wie vermijdt oogcontact zodra het onderwerp groepsapps ter sprake komt.
- Welke groepjes moeite hebben om shots te bedenken; dit kan wijzen op eigen ervaring met het onderwerp.
Veelgemaakte denkfouten
- Denken dat online pesten ‘minder erg’ is omdat niemand fysiek wordt geraakt.
- Denken dat filmen verplicht is: het storyboard zelf is al de volledige opdracht.
- Denken dat de ‘dader’ in het script een echte klasgenoot moet voorstellen; het mag ook abstract, bijvoorbeeld de telefoon zelf.
Differentiatie
- Leerlingen die moeite hebben met visueel denken: laat hen de vakjes van het storyboard met woorden invullen in plaats van tekeningen.
- Gevorderde leerlingen: laat hen daadwerkelijk filmen en het resultaat vergelijken met het storyboard.
Evaluatie
Evaluatieformulier — storyboard |
1. Wat vond je van het werken met een storyboard in plaats van woorden?
|
2. Welk detail uit een storyboard van een klasgenoot vond je het sterkst?
|
3. Welke afspraak over digitaal gedrag ga jij zelf het beste onthouden?
|
4. Wat zou je aan deze les veranderen?
|
Checklist voorbereiding
☐ Storyboardformulier gereed (opgenomen in dit document, te kopiëren, één per duo of trio).
☐ Museumkaartjes, reflectieblad en evaluatieformulier gekopieerd of digitaal klaargezet (sjablonen staan in dit document).
☐ Duo's of trio's vooraf ingedeeld.
☐ Telefoons toegestaan voor groepjes die willen filmen.
☐ Groepsafsprakenblad geprojecteerd of geprint, tijd voor het maken van groepsafspraken ingepland.
Bronnen
Huitsing, G., & Veenstra, R. (2012). Bullying in classrooms: Participant roles from a social network perspective. Aggressive Behavior, 38(6), 494–509. https://www.rug.nl/staff/g.e.huitsing/huitsing_veenstra_ab_2012.pdf
Huitsing, G., Snijders, T.A.B., Van Duijn, M.A.J., & Veenstra, R. (2014). Victims, bullies, and their defenders: A longitudinal study of the coevolution of positive and negative networks. https://research.rug.nl/en/publications/victims-bullies-and-their-defend...
Stop Pesten Nu: www.stoppestennu.nl
Week tegen Pesten 2026: https://www.stoppestennu.nl/week-tegen-pesten-2026-stop-pesten-nu-0
Onderwijssoort:
VO / Voortgezet onderwijs