Lesidee VO onderbouw Kaartspel: Signaal of geen signaal?

VO onderbouw Kaartspel: Signaal of geen signaal?

Lesdoel en kernboodschap (eerste 5-7 minuten)

Leerlingen leren subtiele signalen van uitsluiting in een vriendengroep te onderscheiden van gewone, onschuldige dingen — en ontdekken dat buitensluiten via roddels, een verjaardagsfeestje of een appgroep zelden hard en duidelijk is, maar meestal bestaat uit een opeenstapeling van kleine dingen.

Sprekerstekst: zie 3.1.

  • Doelgroep: Onderbouw voortgezet onderwijs (klas 1-2, 12-14 jaar)
  • Duur: 25 minuten (20 min: speel met 12 i.p.v. 15 kaarten; 35 min: voeg de verdiepingsronde in 6 toe)
  • Groepsgrootte: hele klas, groepjes van 3-4
  • Setting van de casus: vriendengroep / verjaardagsfeestje

► Download lesmateriaal en werkmaterialen

2. Wetenschappelijke onderbouwing

  • Nicki Crick en Jennifer Grotpeter (Verenigde Staten) onderzochten als eersten wat zij "relationele agressie" noemden: het gebruiken van vriendschappen en de groep om iemand pijn te doen, bijvoorbeeld door roddelen, iemand buitensluiten of dreigen met het verbreken van een vriendschap. Deze vorm van pesten is vaak lastiger te herkennen dan fysiek pesten, maar even schadelijk. Bron: Crick, N.R. & Grotpeter, J.K. (1995). Relational Aggression, Gender, and Social-Psychological Adjustment. Child Development. https://srcd.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1467-8624.1995.tb...
  • De Anti-Bullying Alliance (VK) noemt buitensluiten bij sociale activiteiten (zoals een verjaardagsfeestje) en roddelen als klassieke, subtiele vormen van pesten die vaak niet als pesten worden herkend omdat er geen directe belediging plaatsvindt. Bron: Anti-Bullying Alliance, Focus on: Bullying. https://anti-bullyingalliance.org.uk/tools-information/all-about-bullyin...
  • PREVNet (Canada) benadrukt dat het buitensluiten van iemand uit een groep — ook als het "toevallig" lijkt — een van de meest voorkomende en meest onderschatte vormen van pesten onder jongeren is. Bron: PREVNet, Queen's University / York University, Canada. https://www.queensu.ca/psychology/people/wendy-craig

3. Draaiboek

Tijd

Onderdeel

0:00-0:05

Opening: kernboodschap

0:05-0:08

Instructie spel + groepsindeling

0:08-0:20

Kaartspel: sorteren, bespreken, scoren (ronde 1)

0:20-0:23

Klassikale bespreking van de lastigste kaarten

0:23-0:25

Afsluiting + evaluatievraag

3.1 Sprekerstekst opening

"Stel je voor: je hoort dat er een feestje is geweest en jij was er niet bij, terwijl je dacht dat je erbij hoorde. Niemand heeft je iets lelijks gezegd. Niemand heeft je uitgescholden. Maar het voelt niet goed. Is dat gewoon pech — of is dat een signaal? Vandaag spelen jullie een kaartspel waarin je dat onderscheid moet leren maken."

3.2 Speluitleg (sprekerstekst)

"Ieder groepje krijgt 15 situatiekaarten, allemaal gebaseerd op het verhaal van Jill en het verjaardagsfeestje van Noor. Leg om de beurt een kaart open en beslis samen: is dit een signaal van uitsluiting of pesten, of is dit gewoon iets normaals? Leg de kaart op de juiste stapel. Aan het eind vergelijken we met de antwoordkaart."

Benodigdheden: per groepje 1 set van 15 situatiekaarten (zie 4), 2 stapelkaarten ("Signaal" en "Geen signaal"), 1 antwoordkaart voor de docent (zie 5).

4. De casus en de situatiekaarten

Achtergrondverhaal voor de docent:

Noor viert dit weekend haar dertiende verjaardag en mag van haar ouders acht vriendinnen en vrienden uitnodigen. In de pauze op school hoort Jill, die al sinds groep 5 met deze groep omgaat, hoe Yara aan Splinter vraagt of hij "ook al een cadeau voor zaterdag" heeft geregeld. Jill vraagt voorzichtig waar het over gaat, waarop Yara snel zegt "oh niks, gewoon iets", en het gesprek stopt abrupt. Die avond ziet Jill op Instagram dat Noor een uitnodigingsverhaal heeft geplaatst met acht namen in de stickers — haar naam staat er niet bij. Jill appt in de klassengroep, niet wetend dat er ook een aparte groep "Noors feestje" bestaat, de vraag of er dit weekend nog iets leuks te doen is; Splinter antwoordt kort met "gewoon relaxen denk ik", terwijl hij al weet dat bijna de hele vriendengroep bij Noor zal zijn. Cas, die ook is uitgenodigd, voelt zich er ongemakkelijk bij en stuurt Jill die avond een appje: "gaat het een beetje?", zonder te zeggen waarom hij dat vraagt. Op maandag na het feestje hoort Jill in de wc-ruimte per ongeluk Yara tegen een ander meisje zeggen dat het "best chill" was zonder Jill erbij, "want die maakt altijd zo'n gedoe overal van" — een opmerking die niemand corrigeert. Als Jill er later voorzichtig naar vraagt bij Noor, zegt Noor lachend "ik mocht van mijn ouders maar acht mensen vragen, snap toch dat het niet anders kon", terwijl uit de verhalen blijkt dat er uiteindelijk negen mensen waren, inclusief een nichtje van Noor. Jill besluit er verder niks meer over te zeggen en trekt zich de weken daarna steeds vaker terug tijdens pauzes, terwijl de rest van de groep niet lijkt te merken dat er iets is veranderd.

De 15 situatiekaarten:

1. Yara en Splinter fluisteren over het feestje en stoppen abrupt als Jill ernaar vraagt.

2. Noor plaatst een uitnodigingsverhaal met acht namen — Jill staat er niet bij.

3. Er blijkt een aparte appgroep "Noors feestje" te bestaan, zonder Jill.

4. Splinter doet in de klassengroep alsof er dat weekend niks te doen is, terwijl hij het tegendeel weet.

5. Cas appt Jill privé of het goed gaat, zonder te zeggen waarom.

6. Yara zegt in de wc-ruimte dat het "best chill" was zonder Jill, "want die maakt altijd zo'n gedoe".

7. Niemand corrigeert Yara's opmerking in de wc-ruimte.

8. Noor legt uit dat ze maar acht mensen mocht uitnodigen van haar ouders.

9. Uit de verhalen blijkt dat er negen mensen waren, inclusief een nichtje van Noor. (ondermijnt Noors uitleg)

10. Jill trekt zich de weken erna vaker terug tijdens de pauze.

11. Noor nodigt Jill een paar weken later gewoon uit om samen huiswerk te maken. (neutraal — juist positief signaal)

12. De klas plant een gezamenlijk filmavondje waar iedereen welkom is. (neutraal — inclusief initiatief)

13. Jill's moeder vraagt hoe het was op school die dag. (neutraal — heeft niks met de groep te maken)

14. Cas stuurt de klassengroep een grappige video die niks met het feestje te maken heeft. (neutraal — gewoon leuk gebaar)

15. Splinter vraagt Jill een dag later gewoon om samen aan een som te werken in de les. (neutraal — normale samenwerking)

5. Antwoordkaart (voor de docent, met uitleg per kaart)

Kaart

Signaal of geen signaal?

Uitleg

1

Signaal

Fluisteren en abrupt stoppen is een klassiek signaal van uitsluiting — het gaat niet om de inhoud, maar om het geheim houden ervan

2

Signaal

Publiekelijk zichtbaar maken wie er wel bij hoort en wie niet, is een directe vorm van sociale uitsluiting

3

Signaal

Een aparte appgroep zonder Jill is digitale uitsluiting, ook al lijkt het "logisch" voor een feestje

4

Signaal

Bewust een halve waarheid vertellen om Jill niet te laten weten wat er speelt

5

Signaal (maar ook zorgzaam)

Cas voelt het ongemak aan, maar durft het alleen privé en indirect te benoemen

6

Signaal

Een denigrerende opmerking over Jill's karakter, gebruikt om het buitensluiten goed te praten

7

Signaal

Niemand corrigeren normaliseert de opmerking en bevestigt de groepsnorm

8

Geen signaal (op zichzelf)

Een beperkt aantal gasten mogen uitnodigen is normaal en geen pestgedrag op zich

9

Signaal

Dit ondermijnt kaart 8 — de uitleg klopt niet, wat erop wijst dat Jill bewust is overgeslagen

10

Signaal

Concreet, meetbaar gevolg: Jill trekt zich terug — een duidelijk teken dat er iets mis is

11

Geen signaal (positief)

Een individuele, oprechte uitnodiging is juist een teken van erbij horen

12

Geen signaal (positief)

Een inclusief initiatief van de klas, tegenovergestelde van uitsluiting

13

Geen signaal

Heeft niks met de groep of het pesten te maken

14

Geen signaal

Neutraal, leuk gebaar zonder uitsluitende lading

15

Geen signaal

Gewone samenwerking, geen aanwijzing voor uitsluiting

Veelgemaakte denkfout: leerlingen zien kaart 8 op zichzelf soms al als "bewijs" dat Noor iets fout deed. Leg uit dat een beperkt aantal gasten uitnodigen volkomen normaal is — het probleem zit in de manier waarop het rondom Jill werd verzwegen en verdraaid (kaart 1, 3, 4, 9), niet in de uitnodiging zelf.

6. Klassikale bespreking (sprekerstekst + voorbeeldvragen)

"Welke kaart leverde in jullie groepje de meeste discussie op? Vaak zijn dat niet de duidelijkste kaarten, maar juist de kaarten die op zichzelf onschuldig lijken."

Voorbeeldvragen:

  • "Waarom is kaart 8 (beperkt aantal gasten) geen signaal, maar kaart 9 (het aantal klopt niet) wel?" (Verwacht: het gaat niet om de regel zelf, maar om de oneerlijke uitleg eromheen.)
  • "Cas appt Jill privé (kaart 5). Is dat genoeg, of had hij meer kunnen doen?"
  • "Waarom corrigeert niemand Yara's opmerking in de wc-ruimte (kaart 6-7)?"

Verdiepingsronde (bij 35 minuten): laat groepjes zelf 2 nieuwe kaarten bedenken — één duidelijk signaal, één duidelijk geen signaal — gebaseerd op een eigen (algemeen, niet-persoonlijk) voorbeeld, en laat andere groepjes die kaarten sorteren.

7. Signalering — subtiele signalen in een vriendengroep

Signaal

Wat is zichtbaar

Waarom belangrijk

Interventiezin

Fluisteren en abrupt stoppen

Gesprek stopt zodra iemand erbij komt staan

Maakt duidelijk dat er iets wordt achtergehouden, specifiek voor die persoon

"Ik zag dat het gesprek stopte toen [naam] erbij kwam. Wat was er aan de hand?"

Publiekelijk tonen wie erbij hoort

Foto's/stickers/verhalen met namen van wie wel is uitgenodigd

Bevestigt in het openbaar wie binnen en wie buiten de groep valt

"Wat doet zo'n verhaal met iemand die er niet bij staat?"

Aparte appgroep zonder iemand

Groepsapp specifiek voor een activiteit, zonder één vast groepslid

Digitale uitsluiting die als "logisch" wordt gepresenteerd

"Waarom is er een aparte groep zonder [naam]?"

Halve waarheid vertellen om iemand buiten te houden

Iemand doet alsof er niks te doen is, terwijl het tegendeel waar is

Actief verzwijgen om iemand bewust niet te laten weten wat er speelt

"Ik hoorde dat je wist van het feestje. Waarom zei je dat niet tegen [naam]?"

Denigrerende opmerking als rechtvaardiging

Iemands karakter wordt neergezet als reden voor uitsluiting ("maakt altijd gedoe")

Rechtvaardigt het buitensluiten in de ogen van de groep, zonder dat het waar hoeft te zijn

"Waarom denk je dat over [naam]? Waar is dat op gebaseerd?"

Terugtrekgedrag na een incident

Iemand wordt stiller, trekt zich terug tijdens pauzes

Meetbaar gevolg dat vaak niet gekoppeld wordt aan het incident

"Ik merk dat je je vaker terugtrekt. Is er iets gebeurd?"

8. Observatiepunten voor de docent

  • Let op groepjes die kaart 11, 12, 13 of 14 tóch als "signaal" bestempelen — kans om overdreven wantrouwen te bespreken.
  • Let op leerlingen die zichtbaar stil worden bij kaart 6 (de denigrerende opmerking) — mogelijk eigen herkenning.
  • Noteer welke groepjes kaart 8 en 9 los van elkaar behandelen in plaats van in samenhang — dat wijst op moeite met het navolgen van een patroon over meerdere signalen heen.

9. Evaluatievragen (met antwoordmodel)

Vraag: "Wat is het verschil tussen kaart 8 (beperkt aantal gasten) en de rest van het verhaal?"

Antwoordmodel: Kaart 8 op zich is een normale, redelijke regel; het probleem zit in wat eromheen gebeurt — het verzwijgen, het geroddel, de denigrerende opmerking — niet in de regel zelf.

Vraag: "Bedenk één zin die Cas had kunnen zeggen in de groep, in plaats van alleen privé aan Jill te appen."

Antwoordmodel: Geen vast antwoord; beoordeel op of het de groep aanspreekt in plaats van alleen Jill te steunen, bijv. "waarom weet Jill hier niks van, ze hoort er toch ook bij?"

10. Checklist voorbereiding docent

☐ 15 situatiekaarten per groepje geprint en geknipt

☐ 2 stapelkaarten ("Signaal" / "Geen signaal") per groepje

☐ Antwoordkaart (sectie 5) bij de hand voor de docent

☐ Groepjes van 3-4 vooraf ingedeeld

☐ Sprekerstekst 3.1 en 3.2 doorgenomen

☐ Nagedacht: is er in de klas recent een vergelijkbare situatie geweest rond een feestje of activiteit? Plan zo nodig een individueel moment na de les.

Bronnenlijst

 

 

Onderwijssoort: 
VO / Voortgezet onderwijs