VO onderbouw Onze klassenafspraken: van weten naar doen

Herkenbaar uit de praktijk

Na een projectweek over pesten weet bijna iedere klas precies wat er “hoort te gebeuren”: ingrijpen, melden, elkaar erbij betrekken. Twee weken later is daar in de praktijk vaak weinig van terug te zien, niet omdat leerlingen het niet meer weten, maar omdat er nooit iets concreets is afgesproken over wie wat doet. Juist in een nieuwe brugklas of een net opnieuw samengestelde klas, waar leerlingen elkaar nog aan het leren kennen zijn, is dit hét moment om samen vast te leggen hoe de klas met elkaar wil omgaan. Deze les zet kennis om in een kort, concreet klassencontract dat de klas zelf opstelt.

Wat leren leerlingen?

Leerlingen kunnen benoemen wat zij als groep concreet willen afspreken over ingrijpen, melden en omgaan met elkaar. Zij ervaren dat zij als klas gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen voor de sfeer in de groep, en leggen dit vast in een kort, gedragen klassencontract.

Waarom deze les?

Pesten is een groepsproces: de norm die een klas met elkaar hanteert, bepaalt in belangrijke mate hoe aantrekkelijk pesten is en hoe snel het stopt wanneer het gebeurt. Onderzoek naar pesten als groepsproces laat zien dat wanneer veel leerlingen in een klas actief tegen pesten optreden, dit voor wie pest minder aantrekkelijk wordt om door te gaan. Deze les zet leerlingen aan om die norm zelf onder woorden te brengen, in plaats van dat die norm ongemerkt ontstaat. Dit sluit aan bij wat leerlingen willen van leerkrachten: niet alleen weten wat er moet gebeuren, maar ook zichtbaar en gezamenlijk maken wat een klas van elkaar verwacht.

Doelgroep en moment

Deze les is geschikt voor de volledige onderbouw van het voortgezet onderwijs, vmbo tot en met vwo, leerjaar 1 en 2. De les is bij uitstek geschikt vroeg in het schooljaar, wanneer een klas net is samengesteld, en werkt daarnaast als afsluiting van de Week tegen Pesten of als vervolg op eerdere lessen over pesten als groepsproces.

Praktische informatie

Duur: 40 minuten. Doelgroep: brede onderbouw, vmbo tot en met vwo, leerjaar 1-2. Uitvoerder: mentor. Benodigde materialen: een schoolbord of whiteboard om afspraken te verzamelen; geen kopieën nodig. Werkvormen: korte terugblik in groepjes, co-creatie van klassenafspraken, klassikale stemming en ondertekening.

Lesopbouw

Introductie voor de docent

“We hebben het deze week over veel dingen gehad: signalen herkennen, wel of niet reageren, elkaar aanspreken, melden zonder dat het klikken is. Vandaag gaan we dat omzetten in iets concreets: onze eigen klassenafspraken. Niet iets dat ik voor jullie bedenk, maar iets dat jullie zelf opstellen, over wat wij als klas van elkaar verwachten als het gaat om hoe we met elkaar omgaan. Aan het einde van deze les hebben we een kort contract dat we allemaal ondertekenen.”

Terugblik in groepjes

Verdeel de klas in groepjes van drie. Iedere groep krijgt twee minuten om drie dingen te noteren: één signaal van pesten dat lastig te zien is, één zin die je kunt gebruiken om iets te zeggen, en één ding dat een leerkracht volgens hen zou moeten doen als er gepest wordt. Vraag daarna kort een paar groepjes om één van hun drie punten te delen. Als de klas deze les voor het eerst en niet als afsluiting van een lessenreeks gebruikt, geef de groepjes dan in plaats hiervan de opdracht om vanuit hun eigen ervaring te noteren wat zij zouden willen dat er in de klas anders gaat als het om pesten of buitensluiten gaat.

Co-creatie: klassenafspraken bedenken

Verdeel de klas in groepjes van vier. Iedere groep bedenkt maximaal drie concrete klassenafspraken, geen algemene wensen zoals “we moeten aardiger zijn”, maar concrete, controleerbare afspraken. Geef als voorbeeld: niet “we pesten niet”, maar “als iemand structureel als laatste gekozen wordt, wisselen we de indeling.” Geef de groepen tien minuten en loop rond om te helpen concretiseren waar nodig.

Voorbeeldafspraken als vangnet

Gebruik onderstaande voorbeelden alleen als een groepje vastloopt, niet als vaste lijst die je oplegt. “Als je ziet dat iemand structureel wordt buitengesloten, zeg je dat hardop tegen de groep, niet alleen tegen de mentor.” “Bij het maken van groepjes wisselt de indeling, niemand is vaker dan één keer per maand als laatste over.” “Iets melden bij de mentor is geen klikken, en daar spreken we elkaar niet op aan.” “Als iemand een grap maakt die niet iedereen leuk vindt, stoppen we daarmee zodra iemand dat aangeeft.” “We reageren op elkaars berichten in de klassenapp, ook als het niet onze beste vriend of vriendin is.”

Samenvoegen tot een top vijf

Laat elk groepje hun drie afspraken hardop voorlezen, terwijl de mentor deze kort samengevat op het bord noteert. Cluster gelijksoortige afspraken van verschillende groepjes samen. Laat de klas vervolgens door handopsteking of duimen stemmen welke vijf afspraken het meest gedragen worden. Kies bij een gelijke stand samen met de klas welke afspraak de voorkeur krijgt.

Klassencontract opstellen en ondertekenen

Schrijf de gekozen top vijf afspraken duidelijk op het bord of op een vel dat zichtbaar in het lokaal opgehangen kan worden, onder de titel “onze klassenafspraken, schooljaar 2026-2027”. Lees de vijf afspraken hardop voor en vraag de klas of iedereen zich hierin kan vinden. Laat leerlingen hun initialen of een duimafdruk-symbool op het vel zetten als teken van instemming, of laat de klas de afspraken gezamenlijk hardop herhalen als ondertekening niet praktisch is. Spreek af wanneer de klas deze afspraken evalueert, bijvoorbeeld aan het einde van het schooljaar of bij de volgende Week tegen Pesten.

Reflectieopdracht

Laat iedere leerling onderstaande vragen individueel en schriftelijk beantwoorden. Geef hiervoor vier minuten de tijd.

1. Welke afspraak uit de top vijf vind jij voor jezelf het lastigst om na te leven, en waarom?
2. Bij welke afspraak zou jij een klasgenoot durven aanspreken als die zich er niet aan houdt?
3. Wat verwacht jij van je mentor als het gaat om het bewaken van deze afspraken?

Evaluatie

Sluit de les af met de vraag: kan iedereen de vijf klassenafspraken in eigen woorden noemen? Spreek concreet af wanneer en hoe de klas deze afspraken terugkijkt, bijvoorbeeld tijdens een mentorles over een aantal weken, en noteer dit moment zelf in je eigen planning.

Differentiatie

Voor klassen die moeite hebben met abstract formuleren, geef meer voorbeeldafspraken vooraf en laat hen kiezen en aanpassen in plaats van vanaf nul bedenken. Voor klassen die dit al eerder hebben gedaan, bijvoorbeeld in het vorige leerjaar, vraag hen om de afspraken van vorig jaar erbij te pakken (voor zover aanwezig) en te bespreken wat daarvan is blijven hangen en wat niet, voordat zij nieuwe afspraken opstellen.

Checklist voorbereiding

Zorg voor een schoolbord, whiteboard of groot vel papier om de afspraken op te verzamelen en zichtbaar te maken. Bepaal vooraf een plek in het lokaal waar het klassencontract na deze les kan blijven hangen. Plan alvast een moment in je eigen agenda om de afspraken later in het schooljaar met de klas terug te kijken.

Bronnen

Stop Pesten Nu (z.d.). Pesten aanpakken als groepsproces, met bespreking van onderzoek van Gijs Huitsing (Rijksuniversiteit Groningen), Loes Pouwels (Radboud Universiteit Nijmegen / Erasmus Universiteit Rotterdam) en Johannes Ashwin Rambaran. https://www.stoppestennu.nl/pesten-aanpakken-als-groepsproces

Demol, K., ten Bokkel, I.M., van Gils, F.E., Colpin, H., Verschueren, K. (2021). Teachers4Victims. Onderzoeksrapport voor scholen en ouders. KU Leuven. https://www.stoppestennu.nl/2021-ku-leuven-teachers4victims-onderzoeksra...

Meer informatie en actuele materialen voor de Week tegen Pesten: https://www.stoppestennu.nl/week-tegen-pesten-2026-stop-pesten-nu-0 en www.stoppestennu.nl