VO Vrije beeldende kunst: ‘Het zwarte kruis’

Herkenbaar uit de praktijk

Tijdens een gastles van twee uur over pesten zat een leerling het grootste deel van de les met een leeg wit vel papier voor zich. Hij deed niets, terwijl klasgenoten om hem heen druk aan het tekenen, schilderen en knippen waren. De docent liep meerdere keren geïrriteerd naar hem toe. Vlak voor het einde van de les pakte de leerling een zwarte stift en zette één groot kruis dwars over het papier. Toen hem gevraagd werd wat hij daarmee bedoelde, zei hij: ‘Iedereen begint als een mooi wit blad papier, maar pesten zet een zwart kruis door je leven.’ Dat ene gebaar, met die ene zin erbij, zei meer dan menig uitgebreid kunstwerk die dag. Deze les is gebouwd rond precies dat inzicht.

► Download het lesmateriaal 

Wat leren leerlingen?

• Zij ontdekken dat een boodschap over pesten net zo goed, of beter, kan worden overgebracht met een minimalistisch gebaar als met een uitgebreid kunstwerk.
• Zij oefenen met het verwoorden van een eigen boodschap over pesten, ongeacht hun tekentalent.
• Zij ervaren dat iedereen evenveel gewicht krijgt in deze les, ongeacht wie ‘goed kan tekenen’.

Waarom deze les?

Onderzoek naar expressief schrijven van Pennebaker laat zien dat het onder woorden brengen van een emotioneel beladen ervaring samenhangt met een betere verwerking van die ervaring, mits de emotie echt wordt aangeraakt en niet alleen de feiten worden opgesomd (Pennebaker, Expressive Writing in Psychological Science). Datzelfde principe geldt voor beeldende expressie: het gaat niet om technische vaardigheid, maar om het contact tussen de maker en de betekenis die hij of zij wil overbrengen. Onderzoek van Cappadocia, Pepler, Cummings en Craig (2012) laat bovendien zien dat leerlingen die opkomen voor een klasgenoot dit vaak doen vanuit een persoonlijk gevoel van rechtvaardigheid; het zichtbaar en persoonlijk maken van die overtuiging, hoe klein ook, is precies waar deze les ruimte voor biedt.

Doelgroep en wanneer inzetten

Doelgroep: onderbouw en bovenbouw voortgezet onderwijs

Wanneer inzetten: Week tegen Pesten, als verdiepende afsluiting na een van de andere drie lessen, of los in te zetten

Praktische informatie

Duur: 90 tot 120 minuten, afhankelijk van materiaalkeuze en eventuele droogtijd van verf

Doelgroep: klas 1 t/m 6 voortgezet onderwijs

Uitvoerder: mentor, docent beeldende vorming

Benodigde materialen: papier, verf en kwasten, oude tijdschriften voor collage, stiften, eventueel kleine voorwerpen voor een mini-installatie; materiaalkeuze is volledig vrij, inclusief de keuze voor een leeg vel met één element

Werkvormen: individueel werken, galerijpresentatie

Lesopbouw

Volledige lesuitvoering

Stap 1 — Introductie

“Ik wil beginnen met een verhaal. Tijdens een gastles van twee uur over pesten zat een leerling het grootste deel van de les met een leeg wit vel papier voor zich. Hij deed niets. Vlak voor het einde van de les pakte hij een zwarte stift en zette één groot kruis dwars over het papier. Toen hem gevraagd werd wat hij daarmee bedoelde, zei hij: ‘Iedereen begint als een mooi wit blad papier, maar pesten zet een zwart kruis door je leven.’ Dat ene gebaar, met die ene zin erbij, zei meer dan menig uitgebreid kunstwerk die dag. Dat is precies waar het vandaag om gaat: niet om hoe goed je kunt tekenen of schilderen, maar om de boodschap die je kwijt wilt. Een leeg vel met één lijn mag. Een volledig beschilderd vel mag ook. Het enige dat telt, is dat je zo meteen kunt vertellen wat je ermee bedoelt.”

Stap 2 — Waarom deze opdracht

“Onderzoek naar het verwerken van moeilijke ervaringen laat zien dat het onder woorden of beeld brengen van iets dat je bezighoudt, helpt om het een plek te geven, juist als je durft te raken aan wat je er echt bij voelt in plaats van alleen de feiten op te sommen. Dat geldt voor schrijven, en het geldt net zo goed voor een schilderij, een collage of een klein object.”

Stap 3 — Inspiratie

Geef geen materiaalvoorbeeld, maar de volgende inspiratiezinnen:

• Je mag met verf werken, met een potlood, met een schaar en oude tijdschriften, of met een klein voorwerp.
• Je mag je hele vel gebruiken of maar een klein deel ervan.
• Je mag één kleur gebruiken.
• Je mag iets kapotmaken, zoals scheuren of verkreukelen, als onderdeel van je werk.
• Je mag een leeg vel inleveren met daarop precies één element.
• Je mag een klein object of voorwerp neerzetten in plaats van iets te maken op papier.
• Je hoeft niets ‘af’ te maken: onaf mag ook een boodschap zijn.

Stap 4 — Creatieve opdracht

Leerlingen maken 45 tot 60 minuten lang een beeldend werk (schilderij, collage, tekening, klein object of installatie) dat een boodschap overbrengt over pesten, vanuit een zelfgekozen invalshoek: een eigen ervaring, iemand anders, een groep, of een gevoel.

Stap 5 — Museumkaartje

Dit onderdeel is verplicht en wordt ingevuld naast het werk. Leerlingen die moeite hebben met schrijven, mogen deze toelichting mondeling geven aan de docent, die het dan voor hen invult.

Stap 6 — Presenteren

De werken liggen of hangen door het lokaal. De klas loopt in stilte rond en leest de kaartjes; per werk mag de maker desgewenst één extra zin toelichten. Er is geen ranking en geen ‘mooiste werk’. De docent benoemt vooraf expliciet: ‘we lopen hier zoals in een museum: in stilte, met aandacht, niet om te oordelen maar om te begrijpen.’

Stap 7 — Reflecteren

Laat iedere leerling onderstaand werkblad individueel invullen. Geef de leerlingen vijf tot zeven minuten schrijftijd.

Stap 8 — Vertalen naar de eigen klas

Voer het klassikale gesprek aan de hand van de laatste reflectievraag: ‘Wat zou er in plaats van het zwarte kruis moeten komen in onze klas? Wat is daarvoor nodig?’

Stap 9 — Concrete groepsafspraken

De klas formuleert op basis van het gesprek een ‘tegenbeeld’ van het zwarte kruis: een positieve, concrete afspraak of een klein gezamenlijk symbool dat de klas voortaan zichtbaar wil maken. Belangrijk: dit moet gedragsgericht blijven en geen vage wens zijn. Vul het gekozen tegenbeeld direct in op onderstaand groepsafsprakenblad.

Stap 10 — Hoe houden we elkaar hieraan

Leg vast wie verantwoordelijk is voor het zichtbaar houden van het gekozen tegenbeeld of symbool. Plan een terugkommoment na vier weken waarin de klas samen met de mentor teruggrijpt naar de vraag: ‘staat het zwarte kruis er nog, of is het gelukt om er iets anders van te maken?’

Observatiepunten voor de docent

• Leerlingen die lang niets doen: dit is oke, forceer niets.
• Leerlingen die een heel klein of subtiel werk maken en dit mogelijk moeilijk vinden om toe te lichten: bied een 1-op-1 nagesprek aan.

Veelgemaakte denkfouten

• Denken dat een leerling die ‘niets’ heeft gemaakt niet heeft meegedaan.
• Denken dat een uitgebreid, technisch knap werk automatisch een sterkere boodschap heeft.
• Denken dat het museumkaartje een formaliteit is in plaats van het belangrijkste onderdeel van de opdracht.

Differentiatie

• Leerlingen die moeite hebben met een geschreven toelichting: laat hen dit mondeling doen, één op één met de docent, vóór de klassikale presentatie.
• Leerlingen die willen samenwerken, mogen aan één gezamenlijk werk werken in plaats van individueel.

Evaluatie

Checklist voorbereiding

☐  Materialen beschikbaar en vrij te kiezen: verf, papier, collagemateriaal, kleine voorwerpen, stiften.

☐  Ruimte voor droogtijd indien met verf wordt gewerkt.

☐  Museumkaartjes gekopieerd (sjabloon in dit document, één per leerling).

☐  Reflectieblad, groepsafsprakenblad en evaluatieformulier gekopieerd of digitaal klaargezet (sjablonen in dit document).

☐  Ruimte gereserveerd voor de stille museumwandeling.

☐  Tijd gereserveerd voor groepsafspraken en terugkommoment ingepland.

Bronnen

Pennebaker, J.W. Expressive Writing in Psychological Science. https://cssh.northeastern.edu/pandemic-teaching-initiative/wp-content/up...

Cappadocia, M.C., Pepler, D., Cummings, J.G., & Craig, W. (2012). Individual Motivations and Characteristics Associated With Bystander Intervention During Bullying Episodes Among Children and Youth. Canadian Journal of School Psychology, 27(3). https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0829573512450567

Stop Pesten Nu: www.stoppestennu.nl

Week tegen Pesten 2026: https://www.stoppestennu.nl/week-tegen-pesten-2026-stop-pesten-nu-0