Pesten en ongewenst gedrag op de werkvloer worden nog te vaak beschouwd als incidenten tussen individuen of het gevolg van 'moeilijke persoonlijkheden'. Wetenschappelijk onderzoek toont echter aan dat pesten op het werk een complex organisatorisch fenomeen is dat diep geworteld is in communicatiepatronen, machtsverhoudingen en de organisatiecultuur. Het is niet enkel een relationeel conflict, maar een systemisch probleem.
Sluipende vormen van communicatieve schade: Werkplek-gaslighting
Subtiele en genormaliseerde interacties kunnen grote emotionele schade aanrichten. Zo uit werkplek-gaslighting zich in het minimaliseren van de zorgen van werknemers, wat leidt tot gevoelens van verwarring, twijfel aan jezelf en emotionele stress. Bij gaslighting is een bewuste intentie niet eens altijd noodzakelijk om schade te berokkenen; het ontstaat vaak door alledaagse, lastig te bewijzen communicatieve patronen en machtsstructuren binnen de organisatie.
Structurele oorzaken: Rolconflicten en het organisatieklimaat
Naast onderlinge relaties spelen de structuur en inrichting van het werk een doorslaggevende rol bij het ontstaan van pestgedrag. Rolstressoren zoals rolonduidelijkheid, overbelasting en met name rolconflicten vormen een vruchtbare bodem voor misdragingen. Rolconflicten — waarbij werknemers te maken krijgen met tegenstrijdige verwachtingen — voorspellen pesten consistent sterker dan andere stressoren.
Wanneer organisaties slecht ontworpen rollen, tegenstrijdige opdrachten en een gebrek aan ondersteuning bieden, stimuleren zij onbedoeld een omstandigheid waarin agressie kan opbloeien. Een ondersteunende organisatiecultuurkan deze negatieve gevolgen daarentegen juist deels verzachten en compenseren.
Leiderschap, angst en de impact op prestaties
Ook leiderschapsstijlen beïnvloeden het welzijn en de leeruitkomsten van medewerkers. Zo veroorzaakt abusief leiderschap onder meer faalangst bij werknemers. De impact van deze angst hangt echter af van de werkcontext: bij een hoge variatie in taken kan angst soms aanzetten tot actie, terwijl het bij routinematig werk met een lage taakvariatie juist verlammend werkt. Emotionele stress leidt daardoor niet bij iedereen tot dezelfde organisatorische effecten.
Hoe werknemers omgaan met toxiciteit: 'Whisper networks' en veerkracht
Slachtoffers van pesten en grensoverschrijdend gedrag zijn geen passieve slachtoffers; zij proberen actief betekenis te geven aan hun situatie en weerstand te bieden. Sommige werknemers ontkoppelen zich psychologisch van de organisatie, terwijl anderen hun betrokkenheid behouden door de organisatie te scheiden van de individuele dader of te vertrouwen op steun van collega's.
Wanneer formele meldsystemen als ontoereikend, onveilig of ineffectief worden ervaren, ontstaan er informele communicatienetwerken, zoals zogeheten 'whisper networks'. Vrouwen gebruiken deze netwerken bijvoorbeeld om elkaar informeel te waarschuwen voor seksuele intimidatie, ervaringen te valideren en elkaar te beschermen. Hoewel deze informele steunnetwerken essentieel zijn voor de overleving van medewerkers, lossen ze het onderliggende pestgedrag niet op. Het ontstaan van zulke netwerken legt juist de institutionele tekortkomingen en het gebrek aan formele bescherming binnen organisaties bloot.
Conclusie en actie voor organisaties
Ongewenst gedrag op de werkvloer kan niet worden opgelost door alleen te kijken naar individuele 'boosdoeners'. Pesten vloeit voort uit bredere institutionele factoren: onduidelijke rollen, machtsongelijkheid, zwakke verantwoordingssystemen en een cultuur waarin agressie is genormaliseerd.
Om pesten effectief aan te pakken, moeten organisaties:
- Kritisch kijken naar hun communicatie- en machtsstructuren.
- Duidelijke rolafbakeningen en realistische verwachtingen bieden om rolconflicten te verminderen.
- Formele meldpunten en beschermingssystemen echt veilig en doeltreffend maken.
- Bouwen aan een ondersteunend en open organisatieklimaat.
Lees het volledige onderzoek bekijk de infographic in groter formaat
Tye-Williams S and Keashly L (2026) Editorial: Workplace bullying and harassment: exploring the darkside of workplace communication. Front. Commun. 11:1957396. doi: 10.3389/fcomm.2026.1957396