1. Groepsnormenkaart (PO, VO, MBO)
Doel: leerlingen/studenten maken samen afspraken over hoe ze handelen bij pesten of buitensluiting.
Materiaal: groot vel papier of digitaal document.
Docentinstructie:
Zorg dat afspraken positief en concreet zijn.
Hang de kaart zichtbaar op (of digitaal beschikbaar in MBO).
Kom er regelmatig op terug.
PO – voorbeeldafspraken
“Als iemand zegt stop, luisteren we meteen.”
“We vragen altijd of iemand mee wil doen.”
“We helpen elkaar door het te zeggen tegen de juf of meester.”
VO – voorbeeldafspraken
“We gebruiken geen bijnamen als iemand dat niet wil.”
“Als iemand buitengesloten wordt, stappen we in of melden we het.”
“We laten elkaar uitpraten.”
MBO – voorbeeldafspraken
“Op stage en in projecten verdelen we taken eerlijk.”
“Op WhatsApp gebruiken we geen grove taal tegen elkaar.”
“Als er problemen zijn, melden we dit bij de mentor of praktijkbegeleider.”
2. Observatiekaart pestrollen
Doel: docenten herkennen de groepsrollen in pestsituaties.
Materiaal: A4 overzicht.
Inhoud kaart (voor docent):
Pester: begint of stuurt aan.
Versterker: lacht mee, moedigt aan.
Meeloper: doet mee zonder te leiden.
Buitenstaander: kijkt weg, grijpt niet in.
Verdediger: neemt het op voor de ander.
Slachtoffer: wordt gepest of buitengesloten.
Vragen om te observeren:
Wie bepaalt de toon in de groep?
Wie lacht of kijkt weg?
Wie wordt genegeerd of buitengesloten?
Wie neemt het op voor de ander?
Tip: herhaal de observatie in verschillende situaties (les, pauze, online).
3. Gesprekskaarten “Niet ingrijpen = meedoen”
Doel: groepsdruk bespreekbaar maken.
Materiaal: kaart met vragen per niveau.
PO – voorbeeldvragen
“Wat doen we als iemand alleen wordt gelaten?”
“Wat kan jij doen als iemand wordt uitgelachen?”
“Is het eerlijk om niks te zeggen?”
VO – voorbeeldvragen
“Waarom denken sommige leerlingen: ik bemoei me er niet mee?”
“Wat gebeurt er als iedereen wegkijkt?”
“Hoe voelt het om degene te zijn waar niet voor wordt opgestaan?”
MBO – voorbeeldvragen
“Wat is professioneel gedrag bij grensoverschrijdend gedrag in de klas of op stage?”
“Wat betekent ‘wegkijken = meedoen’ in een werksetting?”
“Hoe kun je ingrijpen zonder je klasgenoot of collega af te vallen?”
4. Checklist groepsdruk en zwijgcultuur
Doel: docenten zien sneller of een groep pestgedrag stilhoudt of normaliseert.
Materiaal: korte checklist.
Voor docent (ja/nee vragen):
Worden grappen vaak weggezet als ‘niet zo erg’?
Zijn er leerlingen/studenten die altijd het mikpunt zijn van humor?
Lachen meerdere leerlingen mee terwijl één duidelijk ongemakkelijk is?
Wordt melden vaak bestempeld als ‘snitchen’?
Durven leerlingen elkaar in de les aan te spreken?
Interpretatie:
2 of meer keer ‘ja’ → groepsdruk is aanwezig, bespreekbaar maken.
3 of meer keer ‘ja’ → grote kans op onveilig zwijgen, direct actie ondernemen.
5. Quickscan “Plagen of pesten?”
Doel: leerlingen/studenten leren het verschil zien.
Materiaal: korte quiz (papier/digitaal).
Lees meer ► Verschil plagen en pesten
Stelling 1: Iemand krijgt één keer een bijnaam van een vriend(in) en lacht mee.
Antwoord: plagen.
Stelling 2: Een leerling wordt elke pauze niet gekozen bij voetbal.
Antwoord: pesten (herhaling + buitensluiting).
Stelling 3: In een groepsapp maakt iemand steeds dezelfde grap over één klasgenoot.
Antwoord: pesten (herhaald, gericht, niet grappig voor het slachtoffer).
Toelichting: Plagen is kort, gelijkwaardig en niet gemeen. Pesten is herhaald, ongelijkwaardig en kwetsend.
6. Poster “Samen stoppen we pesten”
Doel: visueel laten zien dat pesten een groepsproces is.
Inhoud poster:
Cirkel met rollen: pester, meeloper, versterker, buitenstaander, verdediger, slachtoffer.
Slogan: “Pesten stopt als de groep het stopt.”
Korte reminder: niet ingrijpen = meedoen.
Tip: maak een aparte versie per niveau (PO kleurrijk, VO strak, MBO volwassen/professioneel).
7. Mini-quiz voor docenten
Doel: bewustwording van subtiele signalen en handelingsopties.
Materiaal: 5 casussen met feedback.
Casus 1: Een leerling zegt steeds “grapje hoor” nadat hij iemand belachelijk maakt.
Juiste reactie: direct benoemen dat dit kwetsend is, ook als het een ‘grapje’ heet.
Casus 2: Een student wordt niet toegevoegd aan de WhatsAppgroep van de klas.
Juiste reactie: bespreekbaar maken in de groep, dit is buitensluiting.
Casus 3: Je ziet drie leerlingen lachen als één binnenkomt.
Juiste reactie: observeren, benoemen, navragen bij de leerling.
Casus 4: Een mentor hoort dat melden wordt gezien als ‘snitchen’.
Juiste reactie: uitleggen dat melden verantwoordelijkheid nemen is.
Casus 5: Een leerling zegt “ik laat me er niet mee bemoeien”.
Juiste reactie: benoemen dat niet ingrijpen ook meedoen is.
Slotadvies voor gebruik tijdens de Week
Zet elke dag één tool centraal (maandag groepsnormenkaart, dinsdag observatiekaart, etc.).
Combineer zichtbaar (poster, kaart) met actief (quiz, gesprek).
Deel alles gebundeld als gratis Week tegen Pesten pakket zodat scholen direct kunnen starten.