Onlangs kreeg ik een mail, die ik maar even abstraheer. In antwoord op twee zakelijke vragen liet een collega weten, met een flink aantal mensen in de cc, scherp te gaan reageren. Bij wijze van waarschuwing. Het was mij gelukt, aldus de mail, om het team flink tegen de haren in te strijken. Ik was mij van geen kwaad bewust. Tegelijk ken ik het gevoel dat een zakelijke vraag in het verkeerde keelgat schiet. Ook in mijn naam zijn scherpe, onaardige mails verstuurd. Ik ben geen toeschouwer van dit probleem, ik hoor erbij.

Toch raakt zo’n mail mij. Niet alleen de boosheid, maar ook het gemak. Iemand kondigt een publieke uitbrander aan en gaat ervan uit dat de zaal meeknikt. Dat gaat over normalisatie: niemand kondigt zo’n zet aan als je verwacht te worden teruggefloten. Uit eigen ervaring weet ik dat bijna elke grote organisatie dit kent. Het is geen uitschieter, maar een structureel probleem dat we met elkaar laten bestaan.

Een veilige cultuur wordt vaak verward met lief zijn voor elkaar en conflicten mijden. Maar veiligheid zonder confrontatie is comfortabele stilstand, en confrontatie zonder veiligheid is angst. In dat tweede klimaat blaast een deel van de collega's de boel ongestraft op, en wie geen zin heeft in gedoe zwijgt. De gedragsregels staan keurig op papier, maar niemand handhaaft ze. Aan leren en verbeteren komt het team, alle feedbacksessies ten spijt, niet toe. De mikpunten en zwijgers vertrekken op den duur.

Het alternatief is een cultuur van veilige confrontatie: normen die collega's onderling bewaken, leidinggevenden die het voorleven, ruimte geven om te groeien en op het juiste moment terugfluiten. En juist hier komt de zwijger in beeld. Ook wie zelf niet het mikpunt is, is onderdeel van de dynamiek.

Want de zwijger denkt vaak de enige te zijn die het ongemakkelijk vindt. Dat is bijna nooit waar. Stilte wordt gelezen als instemming, en zo houdt de meerderheid een cultuur in stand die ze eigenlijk afkeurt. De eerste die iets zegt, is moedig en neemt risico. Maar ongewenst gedrag begint klein en een eerste signaal kan ook klein zijn. Of je nu getuige bent of mikpunt: benoem wat het met je doet. Vraag het mikpunt hoe het gaat, of je iets kunt doen. Laat merken dat jij dit niet normaal vindt. En laat wie wél spreekt niet alleen staan, want de tweede stem is minstens zo belangrijk als de eerste.