Artikelen / Nieuws

1. Strategische context: het fundament van sociale veiligheid

In de huidige onderwijspraktijk is sociale veiligheid geen vinkje op een beleidslijst, maar de absolute randvoorwaarde voor cognitieve en emotionele groei.

De stem die je niet hoort: stilpesten

Pesten op de werkvloer is lang niet altijd luid, openlijk of direct herkenbaar. Het kan juist plaatsvinden in kleine, terugkerende momenten van uitsluiting: gesprekken die stilvallen wanneer iemand aanschuift, berichten waarop niemand reageert, blikken die worden afgewend of grapjes waarvan iemand langzaam begint te beseffen dat ze over hem of haar gaan.

Pesten, roddelen, uitsluiting, discriminatie en machtsmisbruik ontstaan niet van de ene op de andere dag. Vaak zijn er al veel eerder signalen zichtbaar binnen een team. Collega’s worden structureel niet meegenomen, informatie wordt niet gedeeld, er ontstaan vaste patronen van roddelen of buitensluiten of medewerkers voelen zich niet meer vrij om hun mening te geven.

In de klinische psychologie geldt een ongeschreven wet: sociale steun is het krachtigste tegengif voor trauma. We gaan er steevast vanuit dat een warm netwerk van familie en vrienden fungeert als een veilig vangnet. Echter, voor kinderen die te maken krijgen met interpersoonlijk trauma — geweld of misbruik binnen de vertrouwde sfeer — is dit vangnet vaak een bron van diepe complexiteit en pijn.

Opvoeden, hadden we er maar een handleiding voor. Tussen de bijzondere momenten door is er vaak een aaneenschakeling aan twijfels en vragen. Daarom beantwoordt Sofie Vissers, hoofdredacteur van J/M Ouders en moeder van twee kinderen, wekelijks een opvoeddilemma van lezers. Deze week de vraag van Marc (35): „Mijn zoon 11) is een pester, wat doe ik hieraan?”

Sofie schiet te hulp.

Een organisatie kan in een medewerkerstevredenheidsonderzoek goed scoren op sociale veiligheid, terwijl tegelijkertijd medewerkers ernstige sociale onveiligheid ervaren. Een actuele situatie bij het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie maakt zichtbaar waarom organisaties niet uitsluitend op gemiddelde scores kunnen vertrouwen.

In deze wekelijkse rubriek vertellen mensen over iets dat zij 'nooit meer' willen meemaken, nooit meer willen doen of juist nooit meer willen laten. Deze week: jarenlang werkte Tessa (54) met veel plezier bij een onderwijsinstelling, tot de werksfeer na een reorganisatie drastisch verziekt raakte. "Steeds vaker was er sprake van pestgedrag."

Pesten stopt niet vanzelf wanneer mensen ouder worden. Ook in woonzorgcentra, verzorgingshuizen, verpleeghuizen en andere woonvormen voor ouderen kunnen bewoners elkaar buitensluiten, negeren, kleineren, intimideren, uitlachen of tegenwerken. Een bewoner mag bijvoorbeeld niet aan een vaste tafel zitten, wordt tijdens activiteiten genegeerd, krijgt steeds vervelende opmerkingen of merkt dat andere bewoners ophouden met praten zodra diegene binnenkomt. Soms bepaalt een kleine groep bewoners wie erbij hoort, wie waar mag zitten en wie wordt buitengesloten.

Hoe zorgt u dat pesten en ongewenst gedrag in het hele team bespreekbaar en aanpakbaar worden? 

Wilt u pesten, buitensluiting, roddelen of ander ongewenst gedrag binnen uw team vóór zijn? Of merkt u dat er in het team spanningen spelen, maar is er nog geen concrete melding gedaan? Veel organisaties willen niet wachten tot er een incident ontstaat. Ze willen op tijd investeren in een veilige werkcultuur waarin medewerkers weten wat gewenst gedrag is, waar grenzen liggen en hoe zij elkaar op een respectvolle manier kunnen aanspreken.

Pesten is geen probleem tussen twee personen alleen. Het ontstaat en blijft bestaan binnen een groep waarin verschillende mensen invloed hebben: degene die pest, meelopers, aanmoedigers, buitenstaanders, verdedigers en degene die wordt gepest. Daarom richt een effectieve aanpak zich niet alleen op afzonderlijke personen, maar ook op de groepsnormen, onderlinge relaties, sociale posities en reacties van omstanders. Onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen laat zien dat vrijwel de hele groep op enige manier bij het pestproces betrokken kan zijn.